Mensen met een laat waak- en slaapritme belanden voor hun pensioen vaker in de ziektewet dan vroege vogels. Dat blijkt uit langlopend Fins bevolkingsonderzoek onder bijna 5.700 veertigers. Niet de biologische klok zelf, maar een optelsom van slaaptekort, leefstijl en vroege werktijden verklaart dit verschil.
- Avondmensen kregen tijdens een twaalfjarige opvolging ongeveer 1,7 keer zo vaak een uitkering voor arbeidsongeschiktheid als ochtendmensen.
- Bij mannelijke nachtuilen viel 8,3 procent langdurig uit tegenover 5,2 procent van de vroege types; bij vrouwen ging het om 12,1 tegenover 8,1 procent.
- Zodra rekening werd gehouden met ervaren gezondheid, slaapduur en onregelmatige werkuren, verdween het statistische verschil grotendeels.
- In het onderzoek ontving iemand pas een uitkering wanneer minstens twee vijfde van het werkvermogen verloren was gegaan.
Waarom een laat ritme botst met de werkdag
Een aangeboren voorkeur voor de late uurtjes is van zichzelf geen aandoening, maar kan in het dagelijks leven wel wringen met vaste kantoortijden1. Wanneer de maatschappij vroeg opstart, moeten uitgesproken avondmensen vaak de wekker zetten terwijl hun biologische nacht nog niet voorbij is. Hierdoor bouwen zij gaandeweg een structureel slaaptekort op1.
Dat chronische tekort aan nachtrust werkt door op het hele lichaam. Te weinig slaap vergroot op termijn de kwetsbaarheid voor onder meer overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten1. Daarnaast spelen leefgewoonten mee: late slapers bewegen gemiddeld minder en ervaren hun algehele fitheid vaker als matig1, 2. De combinatie van vroege werkverplichtingen en een verschoven slaapvenster vormt zo een sluipende belasting voor de gezondheid.
Langdurige uitval bij 5.600 Finse veertigers
Onderzoekers van de Universiteit van Oulu brachten deze risico’s in kaart via een omvangrijke geboortecohort uit 19661, 2. Op 46-jarige leeftijd brachten 5.679 werkenden via een vragenlijst hun natuurlijke slaapvoorkeur in kaart2. Ongeveer een op de tien mannen en een op de acht vrouwen bleek een uitgesproken avondtype1, 2. Vervolgens volgden de wetenschappers twaalf jaar lang de officiële uitkeringsregisters tot de deelnemers 57 jaar waren2.
Gedurende die periode verloor een deel van de groep langdurig minstens 40 procent van het arbeidsvermogen door ziekte1. Zowel bij mannen als bij vrouwen lag het aandeel toekenningen voor arbeidsongeschiktheid bij avondmensen ruim 70 procent hoger dan bij ochtendtypes2. Sociaaleconomische factoren zoals opleidingsniveau, inkomen of het type beroep konden dit gat niet dichten1, 2. Wel bleek dat het risicoverschil sterk kromp zodra bestaande gezondheidsklachten, slaapkwaliteit en nacht- of ploegendiensten in de analyse werden meegewogen1.
Manieren om de interne klok te ondersteunen
Wie van nature laat slaapt, kan zijn dagritme met gerichte gewoonten beter laten aansluiten op werkverplichtingen. Blootstelling aan natuurlijk licht is hierbij de krachtigste prikkel1. Een wandeling van een halfuur in het ochtendlicht helpt de interne klok te vervroegen, terwijl werken vlak bij een raam ook overdag voor voldoende helderheid zorgt1.
In de avonduren werkt het omgekeerde principe: dim felle lampen zo’n drie uur voor het slapengaan en vermijd beeldschermen om het inslapen niet verder te vertragen1. Ook regelmatigheid biedt bescherming. Door de wektijd in het weekend maximaal een uur te laten afwijken van doordeweekse dagen, blijft het slaap-waakritme stabieler1. Daarnaast kunnen werkgevers uitval beperken door flexibele beginuren aan te bieden die aansluiten bij het persoonlijke profiel van werknemers1.
Dit cohortonderzoek toont een duidelijk statistisch verband aan tussen een laat chronotype en vervroegde uitval op de arbeidsmarkt, maar bewijst geen directe biologische oorzaak. De verhoogde uitval ontstaat voornamelijk door de optelsom van leefstijlfactoren, slaaptekort en een maatschappelijke werkomgeving die slecht aansluit op een laat waakritme.
Bronnen en achtergrond
Dit artikel is informatief en vervangt geen medisch advies. Heb je klachten of twijfel je over je gezondheid, neem dan contact op met je huisarts. Lees meer in onze disclaimer en over onze werkwijze.
Gebruikte bronnen:
Gepubliceerd op 3 oktober 2026. Laatste review op 3 oktober 2026, 14:45 door Redactie
