Niet de kenmerkende eiwitophopingen zelf, maar overactieve afweercellen in het brein zijn de directe aanjager van slaapproblemen bij de ziekte van Alzheimer. Dat blijkt uit dieronderzoek van de University of Kentucky. Door deze immuuncellen tijdelijk sterk te verminderen, sliepen muizen met alzheimer ruim twee uur per dag langer.
- Muizen kregen dagelijks meer dan twee uur extra slaap nadat 87 procent van hun afweercellen tijdelijk werd uitgeschakeld.
- De slaapstoornis begon al bij de allereerste eiwitophopingen en verergerde niet toen het aantal plaques later sterk toenam.
- Alzheimer trof specifiek de diepe herstelslaap, terwijl normale veroudering vooral de droomslaap verminderde.
- Het herstel van de nachtrust trad op terwijl de schadelijke eiwitplaques gewoon in het brein achterbleven.
Afweerreactie houdt het brein overprikkeld
Bij de ziekte van Alzheimer treden slaapproblemen vaak al in een vroeg stadium op. Jarenlang ging de wetenschap ervan uit dat beschadigde zenuwcellen of de samenklontering van het eiwit amyloïd-bèta hiervan de hoofdoorzaak waren. Onderzoekers van de University of Kentucky ontdekten via hersenscans en hersengolfmetingen bij muizen een ander mechanisme: de eigen afweercellen van het brein, de zogeheten microglia, houden het zenuwstelsel onbedoeld wakker.1
Microglia hebben normaal de taak om celafval op te ruimen en infecties te bestrijden. Zodra deze cellen op de eerste amyloïd-eiwitten stuiten, reageren ze met een overmatige ontstekingsreactie. Die afweerreactie beperkt zich niet tot de eiwitplekken, maar breidt zich uit naar hersengebieden die het slaap-waakritme regelen. Daardoor raakt de hersenschors overprikkeld en lukt het het zenuwstelsel niet meer om de ruststand van een diepe slaap te bereiken.2
Meer slaap zonder plaques weg te halen
Om te testen of deze afweercellen daadwerkelijk het slaaptekort veroorzaakten, dienden de wetenschappers de muizen veertien dagen lang een stof toe die ongeveer 87 procent van de microglia uitschakelde. Het resultaat was een herstel van meer dan twee uur slaap per etmaal. Vooral de zogeheten non-remslaap nam toe, de diepe slaapfase waarin weefsels herstellen en de hersenen zich vrijmaken van afvalstoffen.2
Opmerkelijk genoeg trad deze verbetering op zonder dat er ook maar één eiwitplaque verdween. De eiwitophopingen bleven onveranderd aanwezig, maar zonder de overactieve afweercellen sliepen de dieren weer aanzienlijk beter. Ook ontdekten de onderzoekers een soort drempeleffect: het slaapverlies ontstond al bij de eerste plaques, maar werd bij oudere muizen met ruim twee keer zoveel eiwitten niet evenredig erger. De ontstekingsreactie ontregelt het slaappatroon dus al in een vroeg stadium maximaal.1
Verschil met normale veroudering
De onderzoekers vergeleken de alzheimermuizen met gezonde, ouder wordende dieren. Daarbij zagen zij een duidelijk onderscheid tussen gezonde veroudering en ziekte. Normale veroudering leidde vooral tot een afname van de remslaap, de fase waarin dromen optreden en het geheugen informatie ordent. De alzheimer-eiwitten daarentegen tastten selectief de diepe herstelslaap aan. Omdat die diepe slaap cruciaal is voor het afvoeren van schadelijke eiwitten, vermoeden de onderzoekers dat de door ontstekingen verstoorde slaap het ziekteproces verder kan versterken.2
Deze studie is uitgevoerd bij muizen en kan niet direct worden vertaald naar mensen. Het grootschalig uitschakelen van afweercellen is bij patiënten bovendien geen veilige behandeling, omdat microglia onmisbaar zijn voor de dagelijkse bescherming en het herstel van hersenweefsel. Wel hopen de onderzoekers in vervolgstudies te ontdekken of bestaande medicijnen de overactieve cellen kunnen kalmeren in plaats van vernietigen. Als kanttekening geldt dat hoofdonderzoeker Macauley namens de universiteit twee patentaanvragen heeft lopen die samenhangen met deze bevindingen.
Bronnen en achtergrond
Dit artikel is informatief en vervangt geen medisch advies. Heb je klachten of twijfel je over je gezondheid, neem dan contact op met je huisarts. Tijdens het maken van dit artikel en/of de afbeelding kan AI gebruikt zijn. Lees meer in onze disclaimer en over onze werkwijze.
Gebruikte bronnen:
Gepubliceerd op 23 oktober 2026. Laatste review op 23 oktober 2026, 14:12 door Redactie
