Erik Scherder: zijn werk, boeken en adviezen over het brein

Profiel

Wie is Erik Scherder?

Prof. dr. Erik Scherder is neuropsycholoog. De Vrije Universiteit Amsterdam vermeldt hem momenteel als Visiting Fellow bij Clinical Neuropsychology.¹ Zijn onderzoekswerk laat goed zien waar zijn publieke thema’s vandaan komen. Hij leidt onderzoek naar de samenhang tussen lichamelijke activiteit — waaronder wandelen en zelfs kauwen — en cognitief functioneren. Andere onderzoekslijnen gaan over pijn bij mensen met dementie of een verstandelijke beperking, muziek en het brein bij ouderen, en hersenletsel bij kinderen.¹⁰

Daarmee is Scherders werk breder dan de bekende aansporing om vaker te wandelen. Steeds keert dezelfde vraag terug: wat gebeurt er met gedrag en functioneren wanneer hersenen, lichaam en omgeving elkaar beïnvloeden? In lezingen en boeken vertaalt hij begrippen als executieve functies, geheugen en cognitieve reserve naar herkenbare situaties. Zijn waarde ligt in die vertaalslag; de precieze publieksregel moet vervolgens wel passen bij wat er daadwerkelijk is onderzocht.

Werk en bekendheid

Waar is Erik Scherder van bekend?

Scherder werd bij een groot publiek bekend door energieke colleges en mediaoptredens over de hersenen. Een vroeg voorbeeld van die publieksrol was zijn eerste online college voor de Universiteit van Nederland in 2013. Het universiteitsblad Ad Valvas beschreef toen al zijn humor en podiumpresentatie.¹¹ Die publieksstijl werd later herkenbaar in televisieoptredens, lezingen en boeken.

Zijn vaste thema’s zijn bewegen, muziek, slaap, verveling, mentale inspanning en de gevolgen van een steeds gemakkelijker ingericht dagelijks leven. Hij maakt onderzoek praktisch door het te verbinden aan vragen als: waarom kan een ommetje zinvol zijn en welk denkwerk wil je zelf blijven doen?

De Hersenstichting bundelt een aantal van zijn publieksadviezen. Daarin wordt dagelijks bewegen, bijvoorbeeld met een ommetje, als een laagdrempelige gewoonte gepresenteerd.² Wie zijn eigen website zoekt, vindt die via scherder.nl. Wie gratis wil kennismaken, kan de tips van Erik Scherder bij de Hersenstichting lezen. Zijn publiekskracht is dat de boodschap blijft hangen; bij precieze gezondheidsbeloften blijft de onderliggende studie beslissend.

Bewegen en het brein

Wat zegt Scherder over bewegen en je hersenen?

De terugkerende boodschap van Erik Scherder is dat regelmatig bewegen niet alleen het lichaam, maar ook het cognitief functioneren kan ondersteunen. Hij maakt die stap graag klein en concreet: wandelen is toegankelijk en een dagelijkse routine is vaak gemakkelijker vol te houden dan een ambitieus sportschema.

Het algemene principe heeft stevige steun. Een umbrella review uit 2025 bundelde 133 systematische reviews van gerandomiseerd onderzoek. Gemiddeld waren er gunstige effecten van bewegen op algemene cognitie, geheugen en executieve functies.³ De omvang van de winst verschilde echter tussen populaties, soorten beweging en studieduur. De studie bewijst dus niet dat precies twintig of dertig minuten wandelen voor iedereen hetzelfde resultaat oplevert.

Winst op cognitieve tests is iets anders dan dementie voorkomen. Cognitie, dementie en de ziekte van Alzheimer zijn verschillende begrippen; wie dat onderscheid wil begrijpen, kan onze uitleg over het verschil tussen dementie en Alzheimer lezen. Bewegen past in een breder patroon van gezondheidsgedrag.

Voor volwassenen noemt de Wereldgezondheidsorganisatie als algemene richtlijn minstens 150 minuten matig intensieve of 75 minuten zwaar intensieve beweging per week, of een vergelijkbare combinatie.⁴ Dat is een populatierichtlijn en geen Scherder-specifiek voorschrift. Wie door ziekte, pijn of een beperking niet goed kan bewegen, heeft meer aan een passend advies van een arts of fysiotherapeut dan aan het najagen van een vast getal.

AI en mentale inspanning

Heeft Scherder gelijk over AI en ‘afnemende intelligentie’?

De uitgeversbeschrijving van Liever moe dan lui presenteert Scherders boodschap dat gemak, schermgebruik en kunstmatige intelligentie lichamelijke en mentale uitdaging kunnen verdringen.⁵ De zorg daarachter is begrijpelijk: als een hulpmiddel steeds het formuleren, onthouden of afwegen overneemt, oefen je die taak op dat moment minder zelf.

Het bewijs voor blijvende schade door AI-gebruik is veel minder ver. Microsoft Research beschrijft een enquête uit 2025 onder 319 kenniswerkers. Deelnemers rapporteerden hoe zij generatieve AI gebruikten en hoeveel kritisch denkwerk zij daarbij ervoeren. Meer vertrouwen in de technologie hing samen met minder gerapporteerde kritische inspanning.⁶ Dat is een aanwijzing over cognitieve uitbesteding, maar zelfrapportage toont geen langetermijneffect op intelligentie of hersengezondheid aan.

Scherder stelt hier vooral een goede gedragsvraag: welk denkwerk wil je zelf blijven doen? Een bruikbare vertaling is om AI-uitvoer actief te controleren, alternatieven te bedenken en geregeld zonder hulpmiddel te schrijven, rekenen of plannen. Dat zijn verstandige manieren om betrokken te blijven bij een taak.

Boeken

Welke boeken van Erik Scherder zijn een logische start?

De beste keuze hangt af van je vraag. Voor bewegen en de relatie met het brein ligt Laat je hersenen niet zitten voor de hand.⁷

Laat je hersenen niet zitten

Verkrijgbaar bij

bol (€18,99)

Liever moe dan lui sluit beter aan wanneer je vooral benieuwd bent naar Scherders ideeën over gemak, schermen, AI en het belang van inspanning.⁵ We baseren beide keuzes op de uitgeversbeschrijvingen; het zijn geen eigen boekrecensies of een vergelijking van alle boeken.

Liever moe dan lui

Verkrijgbaar bij

bol (€18,99)

Een boek is niet noodzakelijk om iets met de kernboodschap te doen. De eerder genoemde gratis tips van de Hersenstichting geven al een heldere indruk van Scherders benadering. Een boek voegt vooral samenhang en uitgebreidere uitleg toe voor lezers die zich verder in zijn gedachtegang willen verdiepen.

Beoordeling

Hoe betrouwbaar zijn zijn gezondheidsadviezen?

De basis van Scherders beweegboodschap sluit aan op een omvangrijke onderzoeksliteratuur: regelmatig bewegen hoort bij een gezonde leefstijl en kan cognitieve functies ondersteunen. De Hersenstichting verwijst voor concrete hoeveelheden terecht naar beweegrichtlijnen per leeftijdsgroep.⁸

De beperking zit vooral in de sprong van principe naar precieze belofte. Een aansprekende wandeling, dagelijkse puzzel of moeilijke taak kan een goede gewoonte zijn, maar heeft niet bij iedereen hetzelfde effect. Onderzoek op groepsniveau zegt bovendien weinig over een individuele oorzaak van geheugenklachten. Nieuwe of toenemende klachten verdienen beoordeling door een zorgverlener.

Bij AI is meer terughoudendheid nodig dan bij bewegen. De zorg dat gemak vaardigheden kan laten verslappen is aannemelijk, maar langdurige effecten van generatieve AI zijn nog onvoldoende onderzocht. Scherders waarschuwing werkt daarom het beste als aanmoediging om actief te blijven denken, niet als vastgestelde diagnose van wat technologie met ieder brein doet.

Zijn kracht is dat hij mensen in beweging krijgt en abstract onderzoek onthoudbaar maakt. De keerzijde is dat een krachtige oneliner gemakkelijker blijft hangen dan de onzekerheid erachter. Wie zijn advies gebruikt als richting en de precieze claims controleert, haalt er meer uit dan wie ieder voorbeeld als medische regel leest.

Praktisch

Wat kun je verantwoord met zijn advies doen?

Begin met een haalbare gewoonte die je werkelijk kunt volhouden. Maak bijvoorbeeld vaker een wandeling, onderbreek lange zitperiodes en kies geregeld een taak die aandacht vraagt. Zie zo’n stap als onderdeel van een breder leefpatroon. In ons artikel over gezond ouder worden lees je hoe beweging naast slaap, voeding en sociale verbinding past.

Gebruik technologie doelgericht. Laat een hulpmiddel routinewerk versnellen, maar houd zelf zicht op de vraag, de controle en de uiteindelijke afweging. Bij leerwerk kan het helpen om eerst zelf een antwoord te formuleren en pas daarna hulp te vragen. Zo blijft het hulpmiddel een aanvulling op je denkproces.

Pas de belasting aan je situatie aan. Meer uitdaging is niet altijd beter, en pijn, uitputting of neurologische klachten vragen om maatwerk. Bij geheugenproblemen die het dagelijks functioneren beïnvloeden, plotselinge verwardheid of andere zorgwekkende veranderingen hoort professioneel medisch advies. Scherders publiekswerk kan motiveren, maar vervangt die beoordeling niet.