400.000 Nederlanders weten niet dat ze diabetes hebben

Naar schatting 400.000 Nederlanders hebben diabetes type 2 zonder het te weten. Dat concluderen onderzoekers op basis van het grootste cohortonderzoek dat ooit naar onontdekte diabetes in Nederland is gedaan. De cijfers zijn alarmerend: 1 op de 3 mensen met diabetes type 2 heeft geen diagnose. Hoe kan een ziekte met potentieel ernstige gevolgen zo massaal onder de radar blijven?

Het grootste diabetesonderzoek van Nederland

Het onderzoek is uitgevoerd door het Nederlands Cohorten Consortium (NCC), een samenwerkingsverband van elf langlopende bevolkingsstudies verspreid over zeven universiteiten, universitaire medische centra en het RIVM. Onder die studies vallen bekende namen als De Maastricht Studie, de Rotterdam Studie (ERGO), Lifelines en HELIUS.

Voor dit specifieke onderzoek combineerden de onderzoekers gegevens van 216.000 Nederlanders die in sommige gevallen al 25 jaar worden gevolgd. Het Diabetes Fonds, dat het onderzoek heeft laten uitvoeren, noemt het de eerste keer dat de groep mensen met onontdekte diabetes zo betrouwbaar in kaart is gebracht.

Hoogleraar diabetes-epidemiologie Miranda Schram, die ook het NCC heeft opgericht, trekt een harde conclusie. Nederland kampt volgens haar met een “gigantisch diabetesprobleem”.

Waarom de cijfers betrouwbaarder zijn dan eerdere schattingen

Eerdere schattingen van onontdekte diabetes in Nederland waren gebaseerd op kleinere datasets of op zorgregistraties, die per definitie alleen mensen bevatten die al bij een arts bekend zijn. Het NCC-onderzoek pakt het anders aan: de data komen van gezonde en zieke mensen samen, gevolgd over lange perioden.

De onderzoekers erkennen wel een beperking. Deelnemers aan cohortonderzoek zijn doorgaans gezondheidsbewuster en hoger opgeleid dan gemiddeld. Juist mensen met een lager opleidingsniveau lopen een verhoogd risico op diabetes type 2. Om daarvoor te corrigeren zijn de uitkomsten bijgesteld op basis van CBS-cijfers over opleidingsniveau, leeftijd en geslacht.

Die correctie maakt de schatting van 400.000 eerder conservatief dan overdreven. Het werkelijke aantal zou hoger kunnen liggen.

De sluipmoordenaar: waarom diabetes type 2 zo lang onopgemerkt blijft

Diabetes type 2 staat bekend als sluipmoordenaar, en dat is geen overdrijving. De ziekte ontwikkelt zich langzaam, soms over jaren. Vroege klachten zijn vaag en worden zelden herkend als diabetessignalen.

Denk aan meer dorst dan normaal, vaker naar het toilet moeten, aanhoudende vermoeidheid of wazig zien. Klachten die de meeste mensen niet snel aan hun huisarts zullen melden. Diena Halbertsma, directeur van het Diabetes Fonds, benadrukt dat juist die vaagheid het probleem is: mensen hebben simpelweg geen reden om aan diabetes te denken.

Ondertussen richt onbehandelde diabetes stille schade aan. Te hoge bloedsuikerwaarden tasten op termijn bloedvaten en zenuwen aan. De gevolgen variëren van diabetesvoeten en zenuwschade tot oogproblemen, nierfalen, hart- en vaatziekten en een verhoogd risico op dementie.

Een probleem dat alleen maar groter wordt

De 400.000 onontdekte gevallen staan niet op zichzelf. In mei 2024 meldde het Diabetes Fonds al dat ruim 1,4 miljoen Nederlanders een voorstadium van diabetes (prediabetes) hebben, een stijging van 300.000 sinds 2018. Uit de Maastricht Studie blijkt dat 14% van de mensen met prediabetes binnen acht jaar diabetes type 2 ontwikkelt. Alleen al in de leeftijdsgroep 40 tot 75 jaar gaat het dan om zo'n 200.000 mensen.

Volgens het Nivel waren er in 2019 ruim 1 miljoen mensen met een bekende diagnose diabetes type 2 in de huisartsenpraktijk. Dat aantal is sindsdien licht gestegen. Tel daar de 400.000 onontdekte gevallen bij op en het werkelijke totaal ligt inmiddels waarschijnlijk ruim boven de 1,4 miljoen.

De verwachting is dat het aantal de komende jaren verder stijgt. Directeur Halbertsma waarschuwt voor een “diabetesgolf” als er niet snel meer aan preventie en opsporing wordt gedaan.

Wie loopt het meeste risico?

Diabetes type 2 ontstaat meestal na het veertigste levensjaar, maar ook jongere mensen kunnen het krijgen. Erfelijke aanleg speelt een rol: heb je een ouder of broer of zus met diabetes type 2, dan is je eigen risico verhoogd.

Leefstijl weegt echter zwaar mee. Overgewicht is de belangrijkste beïnvloedbare risicofactor. Daarnaast verhogen ongezonde voeding, te weinig lichaamsbeweging en roken de kans aanzienlijk. Uit het NCC-onderzoek blijkt ook dat mensen met een lager opleidingsniveau vaker onontdekte diabetes hebben, vermoedelijk omdat zij minder snel zorg zoeken en vaker blootstaan aan risicofactoren.

Wie een of meer van deze risicofactoren herkent, doet er verstandig aan om actie te ondernemen. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn.

Wat je zelf kunt doen

Op de website van het Diabetes Fonds staat een gratis diabetes risicotest. De test geeft op basis van enkele vragen een indicatie of je een verhoogd risico hebt. Bij een hoog risico is het advies om langs je huisarts te gaan. Een eenvoudige bloedpriktest kan vaststellen of je bloedsuikerwaarden afwijken.

Vroege opsporing maakt een groot verschil. Wie diabetes type 2 in een vroeg stadium ontdekt, kan met leefstijlaanpassingen vaak voorkomen dat de ziekte verergert. Denk aan meer bewegen, gezonder eten en je bloedsuiker stabiel houden door regelmatige maaltijden. In sommige gevallen is medicatie nodig, zoals metformine.

De oproep: een landelijk bevolkingsonderzoek

Het Diabetes Fonds gaat een stap verder dan bewustwording alleen. De organisatie pleit voor een landelijk bevolkingsonderzoek naar diabetes type 2, vergelijkbaar met de bestaande screeningsprogramma's voor borst- en darmkanker. Directeur Halbertsma roept de overheid op om meer te investeren in vroege opsporing, preventie en een gezondere leefomgeving.

Of dat bevolkingsonderzoek er komt, is nog de vraag. Maar de onderbouwing wordt steeds sterker. Het NCC ontving eind 2025 een subsidie van ruim 17 miljoen euro van NWO om de samenwerking tussen de elf cohorten verder uit te bouwen. De komende jaren levert dat consortium meer data op over chronische ziekten als diabetes, hart- en vaatziekten en dementie.

Eén ding is nu al duidelijk: 400.000 Nederlanders lopen rond met een ziekte die stille schade aanricht. Hoe eerder zij het weten, hoe beter de prognose.

Veelgestelde vragen

Hoeveel Nederlanders hebben onontdekte diabetes type 2?

Volgens het nieuwste onderzoek van het Nederlands Cohorten Consortium, uitgevoerd in opdracht van het Diabetes Fonds, hebben naar schatting 400.000 Nederlanders diabetes type 2 zonder dat zij dat weten. Dat betekent dat 1 op de 3 mensen met deze ziekte geen diagnose heeft.

Hoe kan ik testen of ik risico loop op diabetes type 2?

Op de website van het Diabetes Fonds kun je een gratis risicotest invullen. Bij een verhoogd risico is het advies om je huisarts te bezoeken voor een bloedpriktest die je bloedsuikerwaarden meet.

Wat zijn de eerste symptomen van onontdekte diabetes?

Vroege symptomen zijn vaak vaag: meer dorst, vaker moeten plassen, vermoeidheid en wazig zien. Veel mensen herkennen deze klachten niet als tekenen van diabetes, waardoor de ziekte lang onopgemerkt kan blijven.

Wat gebeurt er als diabetes type 2 niet wordt behandeld?

Onbehandelde diabetes type 2 kan op termijn ernstige complicaties veroorzaken, waaronder zenuwschade, oogproblemen, nierfalen, hart- en vaatziekten en een verhoogd risico op dementie. Vroege opsporing en behandeling kunnen deze schade grotendeels voorkomen.

Komt er een landelijk bevolkingsonderzoek naar diabetes?

Het Diabetes Fonds pleit hier actief voor. Op dit moment bestaat er nog geen landelijk screeningsprogramma voor diabetes type 2, maar de roep wordt luider nu het NCC-onderzoek de omvang van het probleem betrouwbaar in kaart brengt.

Bronnen en achtergrond

Dit artikel is geschreven voor informatieve doeleinden en vervangt geen professioneel medisch advies. Raadpleeg bij gezondheidsklachten altijd een arts of erkende zorgverlener. Lees meer in onze disclaimer en over onze werkwijze.

Gebruikte bronnen: