Stoma verzorgen: stappenplan, huidverzorging en problemen oplossen

Je stoma lekt, je huid is geïrriteerd, of je weet gewoon niet zeker of je het goed doet. Herkenbaar? Goede stomaverzorging is geen rocket science, maar vraagt wel om de juiste techniek en kennis. In dit artikel vind je een praktisch stappenplan voor de dagelijkse verzorging, tips om je huid gezond te houden en concrete oplossingen voor veelvoorkomende problemen zoals lekkage en huidirritatie.

Wat is een stoma en welke soorten zijn er?

Een stoma is een chirurgisch aangelegde opening in de buikwand waardoor ontlasting of urine het lichaam verlaat. De opening is gemaakt van darmslijmvlies: rozerood, vochtig en vergelijkbaar met de binnenkant van je wang. Een stoma heeft geen zenuwuiteinden, waardoor aanraken niet pijnlijk is. Er zit ook geen sluitspier in, dus je hebt geen controle over wanneer er iets uit komt.

Er zijn drie hoofdtypen. Een colostoma (dikke darmstoma) wordt aangelegd wanneer een deel van de dikke darm nog functioneert. De ontlasting is meestal gevormd en komt enkele keren per dag. Een ileostoma (dunne darmstoma) wordt aangelegd wanneer de dikke darm is verwijderd of tijdelijk buiten werking is gesteld. De ontlasting is dunner en wateriger, en komt vaker en in grotere hoeveelheden. Een urostoma (urinestoma) wordt aangelegd wanneer de blaas is verwijderd. De urine wordt continu afgevoerd via een stukje dunne darm dat aan de buikwand is bevestigd.

Volgens de Stomavereniging Nederland leven er in Nederland ongeveer 45.000 mensen met een stoma. Het type stoma bepaalt welk opvangmateriaal je nodig hebt en hoe vaak je moet verzorgen.

Opvangsystemen: eendelig of tweedelig

Voor de opvang van ontlasting of urine gebruik je een stomazakje dat met een huidplak op de buik wordt bevestigd. Er zijn twee systemen.

Bij een eendelig systeem zitten de huidplak en het zakje aan elkaar vast. Je vervangt het hele systeem in één keer, meestal één keer per dag. Dit systeem is dunner en flexibeler, waardoor het minder zichtbaar is onder kleding.

Bij een tweedelig systeem zijn de huidplak en het zakje los van elkaar. De huidplak blijft twee tot drie dagen zitten, terwijl je het zakje dagelijks of vaker verwisselt. Dit is handig als je huid gevoelig is, omdat je de plak minder vaak hoeft te verwijderen.

Beide systemen zijn er in gesloten en open (leegbare) varianten. Gesloten zakjes zijn geschikt bij een colostoma met gevormde ontlasting. Leegbare zakjes zijn praktischer bij een ileostoma of urostoma, omdat je ze tussentijds kunt legen zonder het hele systeem te vervangen.

Stappenplan: je stoma verzorgen

De verzorging van je stoma wordt routine zodra je de stappen kent. Het beste moment is ’s ochtends vóór het ontbijt, wanneer de stoma het minst actief is. Neem de tijd en werk rustig.

Stap 1: voorbereiding

Leg alle materialen binnen handbereik: nieuw stomazakje of huidplak, schaar, mal, vochtige gaasjes, droge gaasjes, afvalzakje en eventueel een onderlegger of handdoek. Was je handen. Knip alvast de opening in de nieuwe huidplak op maat met behulp van je mal. De opening moet 1 tot 2 millimeter groter zijn dan je stoma.

Stap 2: verwijderen van het oude systeem

Pel de huidplak voorzichtig van boven naar beneden af. Ondersteun met je andere hand de huid om trekken te voorkomen. Gebruik eventueel een vochtig gaasje om de plak te weken als deze stevig zit. Doe het oude materiaal direct in het afvalzakje.

Stap 3: reinigen

Maak de stoma en de huid eromheen schoon met lauw water en een zacht gaasje. Gebruik geen zeep, badolie of bodylotion: deze kunnen huidirritatie veroorzaken en de plakkracht van de nieuwe huidplak verminderen. Het is normaal dat de stoma tijdens het reinigen een beetje bloedt, net zoals tandvlees kan bloeden bij het poetsen.

Stap 4: drogen en inspecteren

Dep de huid droog met een schoon gaasje. Wrijf niet. Gebruik nooit een föhn: dit droogt de huid te veel uit en je kunt je verbranden zonder het te voelen. Bekijk de huid rondom je stoma (de peristomale huid) goed. Let op roodheid, wondjes, blaasjes of andere afwijkingen. Controleer ook de achterkant van de oude huidplak: als deze is aangetast of doorzichtig is geworden, heb je te lang gewacht met verwisselen.

Stap 5: aanbrengen van het nieuwe systeem

Veel stomadragers verwarmen de huidplak even tussen de handen of onder de kleding. Dit maakt de plak soepeler en verbetert de hechting. Bij een eendelig systeem vouw je de plak dubbel en breng je deze eerst aan de onderkant van de stoma aan. Rol de plak vervolgens naar boven uit over de stoma. Druk de plak goed aan, vooral rondom de opening. Laat je hand nog 30 seconden op de plak rusten: de warmte verbetert de kleefkracht.

Bij een tweedelig systeem breng je eerst de huidplak aan op dezelfde manier. Klik daarna het zakje op de ring van de plak. Controleer door voorzichtig aan het zakje te trekken of het goed vastzit.

Tip: leeg je stomazakje als het voor ongeveer een derde gevuld is. Wacht je te lang, dan wordt het zakje zwaar en trekt het aan de huidplak.

Huidverzorging rondom je stoma

De huid rondom je stoma (peristomale huid) verdient bijzondere aandacht. Gezonde huid is essentieel voor een goede hechting van de huidplak en voorkomt ongemak en complicaties. Uit onderzoek van de Wound, Ostomy and Continence Nurses Society blijkt dat tot 80% van de stomadragers ooit huidproblemen rondom de stoma ervaart.

Basisregels voor huidverzorging

Minder is meer als het om de peristomale huid gaat. Reinig alleen met lauw water. Vermijd zeep, bodylotion, babydoekjes en poeders: deze laten een laagje achter dat de plakkracht vermindert. Als je toch zeep wilt gebruiken, kies dan voor een ongeparfumeerde, pH-neutrale variant zoals babyzeep en spoel de huid daarna goed af.

Verwijder haargroei rondom de stoma regelmatig met een wegwerpscheermesje. Scheer altijd van de stoma af en bescherm de stoma met een gaasje. Gebruik geen ontharingscrème: dit veroorzaakt huidirritatie.

Barrièreproducten

Bij een gevoelige of licht geïrriteerde huid kun je barrièreproducten gebruiken. Een barrièrecrème of barrièrespray legt een beschermend laagje op de huid zonder de plakkracht te beïnvloeden. Gebruik heel weinig: een hoeveelheid ter grootte van een luciferkop is voldoende. Masseer de crème goed in totdat de huid weer stroef aanvoelt.

Stomapoeder helpt bij vochtige of licht ontvelde huid. Strooi een dun laagje op de aangedane plek en dep het overtollige poeder weg. Het poeder absorbeert vocht en biedt een ondergrond waarop de huidplak beter hecht.

Wat te vermijden

Gebruik geen olie, vette zalven, douchecrème of badolie op de huid rondom je stoma. Deze producten maken de huid te vet, waardoor de huidplak niet blijft plakken. Vermijd ook lijmoplossers en ontvettende middelen, tenzij strikt noodzakelijk: ze irriteren de huid.

Douchen en baden met een stoma

Je kunt douchen met of zonder opvangsysteem. Zonder zakje douchen is prima, maar houd er rekening mee dat er ontlasting of urine uit je stoma kan komen. Veel stomadragers kiezen ervoor om ’s ochtends te douchen en daarna een nieuw systeem aan te brengen.

Als je met zakje doucht en een koolstoffilter hebt, plak dit dan af met een sticker. Water maakt het filter onwerkzaam. Na het douchen wacht je vijf tot tien minuten met het aanbrengen van een nieuw systeem: de huid moet volledig droog zijn voor optimale hechting.

Baden kan ook, maar draag altijd je opvangsysteem. Langdurig weken kan de huid verweken en de plakkracht verminderen. Vermijd badolie en badschuim.

Veelvoorkomende stomaproblemen en oplossingen

Vrijwel elke stomadrager krijgt vroeg of laat te maken met problemen. De meeste zijn goed te verhelpen als je de oorzaak kent. Het St. Antonius Ziekenhuis beschrijft de meest voorkomende complicaties en behandelingen.

Lekkage

Lekkage is het meest voorkomende probleem en heeft verschillende oorzaken.

Verkeerde maat opening: als de opening in de huidplak te groot is, komt ontlasting of urine in contact met de huid. Dit veroorzaakt irritatie en vermindert de hechting. Meet je stoma regelmatig, vooral in de eerste maanden na de operatie wanneer de stoma nog van vorm verandert. De opening moet 1 tot 2 millimeter groter zijn dan de stoma.

Onvoldoende hechting: de huidplak plakt niet goed door vochtige huid, haargroei, of gebruik van crèmes en oliën. Zorg dat de huid volledig droog en schoon is. Druk de plak goed aan en geef warmte met je hand.

Te lang wachten met verwisselen: de huidplak verliest na verloop van tijd zijn plakkracht. Bij veel zweten, warm weer of koorts moet je vaker verwisselen.

Onregelmatige huidcontouren: plooien, littekens of oneffenheden in de huid maken het lastig om een goede afsluiting te krijgen. Stomaringen, pasta of convexe (bolle) huidplakken kunnen hierbij helpen. Vraag je stomaverpleegkundige om advies.

Huidirritatie

Rode, geïrriteerde of ontvelde huid rondom de stoma kan verschillende oorzaken hebben.

Contact met ontlasting of urine: vaak het gevolg van een te grote opening of lekkage. Pas de maat aan en gebruik eventueel barrièreproducten.

Allergische reactie: sommige mensen reageren op bestanddelen in de huidplak. Probeer een product van een andere fabrikant.

Mechanische irritatie: te vaak verwisselen of te hard wrijven beschadigt de huid. Wees voorzichtig bij het verwijderen van de plak en dep de huid droog in plaats van wrijven.

Schimmelinfectie: herkenbaar aan rode vlekjes met een lichtere rand, vaak jeukend. Dit komt voor bij een vochtige omgeving onder de huidplak. Je huisarts of stomaverpleegkundige kan een antischimmelcrème voorschrijven.

Parastomale hernia (stomabreuk)

Een breuk bij de stoma ontstaat doordat de buikwand op de plaats van de stoma verzwakt is. Door druk (tillen, hoesten, persen) kan een deel van de darm door de opening naar buiten komen. Dit zie je als een zwelling of bolling naast de stoma.

Een kleine breuk geeft vaak geen klachten. Bij een grotere breuk kan het lastig zijn om het stomamateriaal goed te laten aansluiten. Leefregels helpen: vermijd zwaar tillen, houd je gewicht op peil en overweeg een stomasteunband. In ernstige gevallen is een operatie nodig.

Stomaprolaps (uitzakking)

Bij een prolaps komt het darmslijmvlies enkele centimeters tot soms tientallen centimeters naar buiten. Het ziet er alarmerend uit, maar is meestal niet gevaarlijk. Het slijmvlies kan wel zwellen, waardoor het lastig is om het terug te duwen.

Ga bij een prolaps altijd liggen, ontspan en probeer de stoma voorzichtig terug te duwen met een koud, vochtig gaasje. Een stomasteunband kan helpen om herhaling te voorkomen. Neem contact op met je stomaverpleegkundige voor advies over geschikte materialen.

Stomaretractie (verzonken stoma)

Een verzonken stoma ligt onder huidniveau of in een huidplooi, waardoor het moeilijk is om het materiaal goed te laten aansluiten. Dit kan direct na de operatie zo zijn, of later ontstaan door gewichtstoename.

Convexe (bolle) huidplakken kunnen helpen doordat ze de huid rondom de stoma naar binnen drukken en de stoma naar buiten. Bespreek met je stomaverpleegkundige welk materiaal voor jouw situatie geschikt is.

Stomastenose (vernauwing)

Bij een vernauwde stoma kan de ontlasting of urine er moeilijk doorheen. Dit merk je aan dunne of lintachtige ontlasting, pijn of een opgeblazen gevoel. Soms is de vernauwing op te rekken met een speciaal buisje (dilastom). In ernstige gevallen is een operatie nodig.

Te harde ontlasting of verstopping

Een trage darm of verstopping komt ook bij stomadragers voor. Drink voldoende (twee tot drie liter per dag), eet vezelrijk en beweeg regelmatig. Als je stoma een of twee dagen niets produceert maar je geen buikpijn of andere klachten hebt, kun je dit meestal afwachten.

Diarree

Een stoma verhoogt de kans op diarree niet, maar de gevolgen zijn wel vervelender. Bij diarree verlies je veel vocht en zouten. Drink voldoende: bouillon, thee of tomatensap zijn goede keuzes omdat ze zouten bevatten. Houd je huid extra goed in de gaten, want de dunne ontlasting is agressiever voor de huid.

Gasvorming en geur

Bepaalde voedingsmiddelen veroorzaken meer gas: koolsoorten, uien, bonen, koolzuurhoudende dranken. De meeste stomazakjes hebben een koolstoffilter dat gas doorlaat zonder geur. Als de geur toch hinderlijk is, kun je speciale geurverminderaars in het zakje doen.

Wanneer contact opnemen met je stomaverpleegkundige?

Neem direct contact op bij acute situaties:

Koorts boven 38,5 graden
Een donker verkleurde stoma
Hevige bloeding die niet stopt
Ernstige buikpijn
Een stoma die plotseling niets meer produceert in combinatie met misselijkheid of braken.

Neem ook contact op bij aanhoudende problemen: herhaalde lekkage die je niet kunt oplossen, huidproblemen die niet verbeteren, veranderingen in de vorm of grootte van je stoma, of onzekerheid over het juiste materiaal.

Stomaverpleegkundigen zijn gespecialiseerd in alle problemen die met een stoma te maken hebben. Ze denken met je mee, geven tips en kunnen materiaal aanpassen aan jouw situatie. Schroom niet om contact op te nemen, ook voor vragen die onbelangrijk lijken.

Praktische tips voor het dagelijks leven

Neem altijd reservemateriaal mee, ook als je maar even van huis gaat. Een kleine tas met een compleet verwisselset geeft rust. Bestel materiaal op tijd: reken op twee weken levertijd en houd altijd voldoende voorraad in huis.

Leer iemand in je omgeving de verzorging, voor het geval je zelf niet in staat bent om je stoma te verzorgen. Laat je stoma jaarlijks controleren: een stomaverpleegkundige kan beginnende problemen vroeg signaleren en je adviseren over nieuw materiaal.

Houd je gewicht stabiel. Gewichtsschommelingen veranderen de vorm van je buik en kunnen problemen met de aansluiting van het materiaal veroorzaken.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet ik mijn stoma verzorgen?

Dit hangt af van je type stoma en opvangsysteem. Bij een eendelig systeem verwissel je meestal één keer per dag. Bij een tweedelig systeem blijft de huidplak twee tot drie dagen zitten en verwissel je het zakje dagelijks. Een leegbaar zakje leeg je wanneer het voor een derde gevuld is.

Mag ik zwemmen met een stoma?

Ja, zwemmen kan gewoon. Draag je opvangsysteem en controleer vooraf of alles goed vastzit. Sommige stomadragers dragen een zwembroek of badpak met hoge taille voor extra zekerheid. Verwissel na het zwemmen je zakje, omdat het water de plakkracht kan verminderen.

Kan ik sporten met een stoma?

De meeste sporten zijn mogelijk. Vermijd contactsporten met direct contact op de buik en wees voorzichtig met zware gewichten (risico op stomabreuk). Een stomasteunband geeft extra ondersteuning tijdens het sporten.

Wat als mijn stoma bloedt?

Licht bloeden tijdens de verzorging is normaal: het slijmvlies is goed doorbloed, net als je tandvlees. Dep met een koud, vochtig gaasje. Als de bloeding niet binnen vijftien minuten stopt of als je bloed in de ontlasting ziet, neem dan contact op met je stomaverpleegkundige.

Ruiken andere mensen mijn stoma?

Bij een goed aangebracht opvangsysteem met werkend koolstoffilter ruiken anderen niets. Geur ontstaat pas bij lekkage of wanneer je het zakje opent om te legen. Gebruik eventueel geurverminderaars in het zakje.

Bronnen en achtergrond

Dit artikel is geschreven voor informatieve doeleinden en vervangt geen professioneel medisch advies. Raadpleeg bij gezondheidsklachten of vragen over je stoma altijd een arts, stomaverpleegkundige of erkende zorgverlener. Lees meer in onze disclaimer en over onze werkwijze.

Gebruikte bronnen: