Wat is het verschil tussen dementie en alzheimer?

Wat is dementie precies?

Dementie is geen ziekte op zich, maar een algemeen begrip voor de achteruitgang van het denkvermogen en verandering van gedrag.² Het gaat om een combinatie van geheugenproblemen met minstens één andere stoornis in het denken, zoals taal, planning of ruimtelijk inzicht, die het dagelijks functioneren belemmert.

De term zegt dus niets over de oorzaak. Meer dan vijftig verschillende hersenziektes kunnen tot dementie leiden. Wat ze gemeen hebben: hersencellen raken beschadigd of sterven af, waardoor delen van de hersenen niet meer goed met elkaar communiceren. Die schade is op dit moment onomkeerbaar.

Het verschil tussen dementie en alzheimer

Dementie en alzheimer verhouden zich tot elkaar als een categorie tot een van de leden ervan. Dementie is de overkoepelende term, alzheimer is een specifieke ziekte die onder die term valt. Van alle mensen met dementie heeft ongeveer 60 tot 70 procent de ziekte van Alzheimer, wat deze vorm veruit de meest voorkomende maakt.² Dat verklaart waarom de twee woorden in de volksmond vaak door elkaar worden gebruikt, ook al kloppen ze strikt genomen niet als synoniem.

Bij de ziekte van Alzheimer hopen zich twee soorten eiwitten op in de hersenen: amyloïd-plaques buiten de hersencellen en tau-eiwitten (in kluwen, ook wel tangles genoemd) erbinnen. Die ophopingen verstoren de communicatie tussen hersencellen, waarna de cellen afsterven. Het ziektebeeld begint bijna altijd sluipend, met kleine geheugenproblemen die pas achteraf als eerste symptoom worden herkend.

Zie je niet de hele tabel op je mobiel? Swipe dan naar links.

Andere veelvoorkomende vormen van dementie

Naast alzheimer bestaan er drie vormen die relatief vaak voorkomen. Ze verschillen in oorzaak, beloop en de symptomen die als eerste opvallen.

Vasculaire dementie

Deze vorm ontstaat door schade aan de bloedvaten van de hersenen, waardoor delen van de hersenen te weinig zuurstof en voedingsstoffen krijgen. Van alle mensen met dementie heeft ongeveer 20 procent vasculaire dementie, wat het na alzheimer de meest voorkomende vorm maakt.² Het beloop is daardoor vaak minder geleidelijk dan bij alzheimer: klachten kunnen vrij plotseling ontstaan en vervolgens een tijd stabiel blijven, waarna een nieuw vaatincident voor een sprong in de achteruitgang zorgt. Naast denkproblemen zijn er bij vasculaire dementie regelmatig ook lichamelijke verschijnselen, zoals langzamer lopen of een verminderde concentratie.

Lewy body dementie

Bij lewy body dementie hopen zich afwijkende eiwitten op in de hersencellen, de zogeheten lewy bodies. Kenmerkend zijn sterke schommelingen: de ene dag is iemand helder, de volgende dag juist verward. Visuele hallucinaties komen vaak voor, net als bewegingsklachten die lijken op de ziekte van Parkinson, zoals stijfheid en een veranderd looppatroon.

Frontotemporale dementie

Frontotemporale dementie (FTD) ontstaat door schade aan het voorste en zijkanten van de hersenen en treft relatief vaak mensen tussen de 40 en 60 jaar. Waar bij alzheimer het geheugen meestal als eerste opvalt, staan bij FTD juist veranderingen in gedrag, persoonlijkheid en taal op de voorgrond. Dat maakt deze vorm lastiger te herkennen: bij een relatief jonge patiënt wordt dementie niet als eerste vermoed.

Hoe herken je dementie of alzheimer?

Bij de ziekte van Alzheimer vallen meestal eerst kleine geheugenproblemen op: een naam die niet meer te binnen schiet, een afspraak die vergeten wordt, of steeds dezelfde vraag herhalen. Dat is in het begin vaak lastig te onderscheiden van gewone vergeetachtigheid, die bij het ouder worden hoort. Het verschil zit in de opbouw: bij dementie nemen de klachten geleidelijk toe en gaan ze gepaard met problemen op meer dan één gebied, zoals taal vinden, de weg kwijtraken op bekende plekken, of moeite met plannen en organiseren.

Bij andere vormen van dementie ligt dat anders. Verandering in gedrag zonder duidelijke geheugenklachten kan wijzen op frontotemporale dementie. Plotselinge achteruitgang na een beroerte past bij vasculaire dementie. Wisselende helderheid met hallucinaties kan duiden op lewy body dementie. Geen van deze signalen is op zichzelf een diagnose; ze zijn een reden om naar de huisarts te gaan voor verder onderzoek.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Er bestaat geen enkele test die in één keer uitsluitsel geeft. De huisarts start meestal met een gesprek over de klachten, het verloop ervan en de invloed op het dagelijks leven, vaak samen met een partner of familielid die de situatie van dichtbij kent. Daarna volgt een geheugentest, bloedonderzoek om andere oorzaken uit te sluiten, en soms een verwijzing naar een geheugenpoli of neuroloog voor beeldvormend onderzoek van de hersenen.

Het onderscheid tussen de verschillende vormen van dementie is voor artsen niet altijd eenvoudig te maken. De ziekte van Alzheimer en vasculaire dementie zijn samen verantwoordelijk voor het overgrote deel van de diagnoses, maar bij een deel van de mensen is sprake van een mengbeeld, waarbij kenmerken van beide vormen door elkaar lopen.² Alleen gericht onderzoek door een arts kan uitwijzen welke vorm, of welke combinatie van vormen, het meest waarschijnlijk is.

Wat betekent de diagnose voor de zorg die je nodig hebt?

Een diagnose dementie verandert niet alleen het dagelijks leven van de patiënt, maar ook de weg naar zorg en ondersteuning. In het begin is vaak alleen wat extra hulp in huis nodig, bijvoorbeeld via de gemeente. Later, als blijvend toezicht of 24-uurszorg nodig wordt, komt de Wet langdurige zorg in beeld.

Voor de toegang tot die langdurige zorg beoordeelt het Centrum indicatiestelling zorg (CIZ) de situatie. Dementie valt daarbij onder de grondslag “psychogeriatrische aandoening”, een van de zes categorieën die het CIZ hanteert.⁴ Bij ouderenzorg bepaalt vooral de ernst van de dementie of iemand in aanmerking komt voor het lichtere zorgprofiel VV4 of het zwaardere VV5, dat specifiek bedoeld is voor mensen met gevorderde dementie die dag en nacht toezicht nodig hebben.⁴ Hoe die CIZ-indicatie precies werkt en wat de verschillende zorgprofielen inhouden, lees je in een apart artikel.

Voor de eerste, lichtere vormen van ondersteuning, zoals huishoudelijke hulp of dagbesteding, is vaak geen Wlz-indicatie nodig. Dan regelt de gemeente dit via een Wmo-voorziening. Zodra er wel een Wlz-indicatie is, kan de zorg op verschillende manieren geleverd worden: in een instelling, of thuis via bijvoorbeeld een volledig pakket thuis. Beide routes brengen een eigen bijdrage met zich mee, die het CAK berekent op basis van inkomen en vermogen. Lees meer over hoe dit werkt bij Wmo en Wlz.

Gepubliceerd op 21 augustus 2026. Laatste review op 22 augustus 2026, 8:33 door Alex