Medisch rekenen: formules, voorbeelden & tips (2026)

Medisch rekenen is voor veel verpleegkundigen en verzorgenden een uitdaging. Toch is het beheersen van medicatie berekeningen essentieel voor veilige patiëntenzorg. In deze complete gids leer je alle formules, krijg je praktische voorbeelden en ontdek je handige tips om verpleegkundig rekenen onder de knie te krijgen. Of je nu student bent of al jaren in de zorg werkt: met de juiste aanpak wordt medisch rekenen een stuk makkelijker.

Inhoud

Wat is medisch rekenen?

Medisch rekenen, ook wel verpleegkundig rekenen genoemd, is het nauwkeurig uitrekenen van medicatiedoseringen, infuussnelheden en andere medische berekeningen. Het is een verplicht onderdeel van opleidingen tot verpleegkundige (MBO en HBO) en verzorgende IG. Ook werkende zorgprofessionals worden regelmatig getoetst op hun rekenvaardigheid.

Bij medisch rekenen draait alles om precisie. Een kleine rekenfout kan grote gevolgen hebben voor de gezondheid van patiënten. Daarom zijn de eisen hoog: bij examens wordt vaak een minimumcijfer van 9 of zelfs 10 vereist. Dit klinkt streng, maar is logisch als je beseft dat je met mensenlevens werkt.

De berekeningen zelf zijn gebaseerd op basisschoolvaardigheden zoals optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen en percentages. Wat medisch rekenen uitdagend maakt, is het correct toepassen van formules in verschillende praktijksituaties. Je moet snel kunnen herkennen welke formule je wanneer nodig hebt.

Medisch rekenen bestaat uit negen hoofdonderdelen: vaste medicatie, vloeibare medicatie, internationale eenheden (IE), infuus en druppelsnelheden, perfusor, zuurstof, vochtbalans, BMI en verdunnen. Elk onderdeel heeft eigen formules en toepassingen. In dit artikel behandelen we alle onderdelen uitgebreid.

Net als bij het verpleegkundig proces en klinisch redeneren, is oefening en herhaling de sleutel tot succes. Door regelmatig te oefenen met verschillende scenario's, ontwikkel je een gevoel voor welke berekeningen in welke situaties nodig zijn.

Medisch rekenen formules: compleet overzicht

Voordat we elk onderdeel uitgebreid behandelen, vind je hier een overzicht van alle belangrijke formules voor medisch rekenen. Dit overzicht kun je gebruiken als snelle referentie tijdens je studie of werk.

Scroll met je vinger over de tabel als je op je mobiel kijkt.

Afkortingen die je moet kennen: V staat voor Voorschrift (wat de arts heeft voorgeschreven), A staat voor Aanwezig (wat er beschikbaar is in de voorraad). Deze V/A formule komt bij medisch rekenen heel vaak terug.

Een ander voorbeeld van rekenen in de praktijk is het optellen van punten bij de EWS score om de toestand van een patiënt te beoordelen.

Basisformules en rekenregels

Voordat je aan de specifieke berekeningen begint, moet je een aantal basisprincipes beheersen. De belangrijkste zijn het werken met procenten, het omrekenen van eenheden en het toepassen van de regel van drie.

Procenten:

1% betekent 1 gram per 100 ml, oftewel 10 mg per ml. Een oplossing van 5% bevat dus 50 mg werkzame stof per ml. Dit is belangrijk bij het berekenen van hoeveel je moet toedienen van een bepaalde oplossing.

Het omrekenen van eenheden (de Gouden Standaard):

• Gewicht: 1 gram (g) = 1000 milligram (mg)
• Gewicht: 1 milligram (mg) = 1000 microgram (mcg)
• Volume: 1 liter (l) = 1000 milliliter (ml)
• Concentratie: 1% oplossing = 1 gram per 100 ml (= 10 mg per ml)

Reken in een som altijd eerst terug naar dezelfde eenheid voordat je gaat rekenen. Gaat de vraag over mg, maar is de voorraad in gram? Zet de voorraad eerst om naar mg.

Een veelgemaakte fout is het verkeerd plaatsen van de komma, wat kan leiden tot een tien- of honderdvoudige onder- of overdosering.

De regel van drie (of kruislings vermenigvuldigen):

Dit gebruik je wanneer je een onbekende waarde moet berekenen op basis van een bekende verhouding.

Voorbeeld:

• Als je weet dat 2 ml oplossing 100 mg werkzame stof bevat, en je moet 150 mg toedienen
• Dan bereken je: (150 x 2) / 100 = 3 ml.

Vaste medicatie berekenen

Bij medisch rekenen begin je vaak met het berekenen van vaste medicatie. Dit gaat over tabletten en capsules.

De basisformule is simpel: V / A = aantal tabletten.

Een voorbeeld uit de praktijk: een patiënt moet 1000 mg paracetamol innemen. Je hebt tabletten van 500 mg beschikbaar. De berekening wordt dan: 1000 / 500 = 2 tabletten.

Soms krijg je te maken met deelbare tabletten. Als een patiënt 250 mg moet krijgen en je hebt tabletten van 500 mg, dan geef je een halve tablet. De berekening blijft hetzelfde: 250 / 500 = 0,5 tablet.

Let goed op de eenheden. Staat het voorschrift in gram en de beschikbare medicatie in milligram? Dan moet je eerst omrekenen. Onthoud: 1 gram = 1000 milligram.

Vloeibare medicatie berekenen

Een belangrijk onderdeel van medisch rekenen is het berekenen van vloeibare medicatie. Dit komt voor bij injecties, dranken en druppels.

De formule lijkt op die van vaste medicatie, maar je vermenigvuldigt met het aantal milliliter: V / A × aantal ml.

Een praktijkvoorbeeld: een patiënt moet 40 mg morfine krijgen. Je hebt een ampul met 10 mg per 1 ml. De berekening: 40 / 10 × 1 = 4 ml.

Bij vloeibare medicatie is het extra belangrijk om nauwkeurig te meten. Gebruik altijd de juiste spuiten met de goede maatvoering. Een milliliter te veel of te weinig kan bij sommige medicijnen al grote gevolgen hebben.

Soms staat de concentratie aangegeven in procenten. Bij medisch rekenen geldt: 1% oplossing betekent 10 mg per ml. Een 5% oplossing bevat dus 50 mg per ml. Deze kennis gebruik je vaak bij het berekenen van injecties.

Internationale Eenheden (IE) berekenen

In medisch rekenen kom je regelmatig Internationale Eenheden (IE) tegen, vooral bij insuline en heparine. Deze eenheden geven niet het gewicht aan, maar de biologische activiteit van een medicijn.

De formule is dezelfde als bij vloeibare medicatie: V / A × aantal ml.

Een voorbeeld: een patiënt moet 20 IE insuline krijgen. Je hebt insuline van 100 IE per ml. De berekening wordt: 20 / 100 × 1 = 0,2 ml.

Bij insuline werk je vaak met speciale insulinespuiten die in eenheden zijn ingedeeld. Hiermee hoef je niet in milliliters om te rekenen, wat het werk makkelijker maakt. Toch moet je voor examens medisch rekenen wel kunnen uitrekenen hoeveel milliliter overeenkomt met een bepaald aantal IE.

Infuus en druppelsnelheid berekenen

Het berekenen van druppelsnelheden is een uitdaging bij medisch rekenen. Je moet uitrekenen met hoeveel druppels per minuut een infuus moet lopen.

De formule is: ml × 20 / uur × 60 = druppels per minuut.

Belangrijk om te weten: bij waterige vloeistoffen geldt 1 ml = 20 druppels. Bij bloed en bloedproducten is 1 ml = 18 druppels. Gebruik altijd de juiste omrekenfactor.

Een voorbeeld: een patiënt moet 1000 ml infuusvloeistof krijgen in 8 uur. Hoeveel druppels per minuut is dat? Berekening: 1000 × 20 / 8 × 60 = 20.000 / 480 = 41,67. Afgerond: 42 druppels per minuut.

In de praktijk werken zorgprofessionals vaak met infuuspompen die je in milliliter per uur instelt. Dan is de berekening eenvoudiger: 1000 ml / 8 uur = 125 ml per uur. Toch moet je voor medisch rekenen examens kunnen rekenen met druppels per minuut.

Perfusor berekenen

Bij medisch rekenen kom je ook de perfusor tegen. Dit is een spuitpomp voor het nauwkeurig toedienen van kleine hoeveelheden medicatie, vaak over langere tijd. Je berekent de pompstand in milliliter per uur.

De formule is: mg per uur / concentratie = ml per uur.

Een voorbeeld: een patiënt moet 5 mg morfine per uur krijgen. De concentratie is 1 mg per ml. De pompstand wordt: 5 / 1 = 5 ml per uur.

Perfusoren worden veel gebruikt op intensive care afdelingen. Bij medisch rekenen moet je kunnen uitrekenen wat de juiste stand is, zodat de patiënt precies de voorgeschreven hoeveelheid medicatie krijgt.

Zuurstof berekenen

Het berekenen van zuurstofvoorraad is een specifiek onderdeel van medisch rekenen. Je rekent uit hoe lang een zuurstofcilinder meegaat bij een bepaalde toediening.

Eerst bereken je de voorraad: volume cilinder × druk in bar = aantal liter zuurstof. Dan bereken je hoe lang dit meegaat: aantal liter / liter per minuut = aantal minuten.

Een praktijkvoorbeeld bij medisch rekenen: een cilinder van 10 liter staat op 150 bar. De patiënt krijgt 2 liter per minuut. Voorraad: 10 × 150 = 1500 liter. Duur: 1500 / 2 = 750 minuten = 12,5 uur.

Vochtbalans berekenen

Bij medisch rekenen bereken je ook de vochtbalans van patiënten. Dit is het verschil tussen inname en uitscheiding.

De formule is simpel: inname – uitscheiding = vochtbalans.

Tel als inname: drinken, eten (vast voedsel bevat ook vocht), infusen en sondevoeding. Tel als uitscheiding: urine, braken, diarree en drainage. Zweten en uitademing zijn moeilijk te meten en worden meestal niet meegeteld bij medisch rekenen.

Een voorbeeld: een patiënt drinkt 1500 ml, krijgt 1000 ml infuus en plast 2200 ml. De vochtbalans: (1500 + 1000) – 2200 = 300 ml positief. Een positieve vochtbalans betekent meer inname dan uitscheiding.

BMI berekenen

BMI berekenen is eenvoudig.

De Body Mass Index (BMI) bereken je bij medisch rekenen met de formule: gewicht in kg / (lengte in meter × lengte in meter).

Let op: de lengte moet in meters, niet in centimeters.

Een voorbeeld: iemand weegt 80 kg en is 1,75 meter lang. BMI: 80 / (1,75 × 1,75) = 80 / 3,06 = 26,1. Dit valt in de categorie licht overgewicht (BMI 25-30).

De BMI categorieën zijn: ondergewicht (onder 18,5), gezond gewicht (18,5-25), overgewicht (25-30) en obesitas (boven 30). Bij medisch rekenen moet je zowel de BMI kunnen berekenen als de juiste categorie kunnen benoemen.

Verdunnen berekenen

Het laatste onderdeel van medisch rekenen is verdunnen. Je maakt een zwakkere oplossing van een sterkere oplossing door er een vloeistof (meestal water) aan toe te voegen.

Eerst bereken je hoeveel van de sterke oplossing je nodig hebt: V% × aantal ml / A% = ml van voorraad. Dan bereken je hoeveel water je toevoegt: totaal gewenste ml – ml van voorraad = ml water.

Een voorbeeld bij medisch rekenen: je moet 500 ml van een 30% oplossing maken. Je hebt een 40% oplossing. Berekening: 30 × 500 / 40 = 375 ml van de sterke oplossing. Water toevoegen: 500 – 375 = 125 ml water.

Medisch rekenen oefenen: tips

Het beheersen van medisch rekenen vraagt om veel oefening. Net zoals je een instrument niet leert bespelen door alleen de theorie te lezen, leer je medisch rekenen niet zonder praktijk. Dagelijks oefenen is effectiever dan eens per week lang oefenen.

Effectieve oefeninstructies voor medisch rekenen: Begin met 10-15 minuten per dag. Start met de basis: eenheden omrekenen en percentages. Pas daarna ga je naar de complexere berekeningen. Schrijf alle stappen op papier, werk niet alleen in je hoofd. Controleer je antwoorden altijd.

Werk per onderdeel van medisch rekenen. Beheers je vaste medicatie goed? Ga dan pas door naar vloeibare medicatie. Bouw je kennis stap voor stap op. Dit voorkomt dat je overweldigd raakt door alle formules tegelijk.

Gratis oefenbronnen voor medisch rekenen: Medisom.nl biedt onbeperkt gratis oefeningen voor alle onderdelen van verpleegkundig rekenen. De website genereert steeds nieuwe sommen, zodat je eindeloos kunt oefenen. MRekenen.nl heeft uitgebreide uitleg per onderdeel plus handige calculators om je antwoorden te controleren. Meneer Megens biedt gratis proeftoetsen aan die je kunt downloaden. Deze geven een goed beeld van hoe een echt examen eruit ziet.

Maak gebruik van deze bronnen regelmatig. Wissel af tussen verschillende soorten oefeningen. De ene dag oefen je met druppelsnelheden, de volgende dag met verdunningen. Deze variatie houdt medisch rekenen interessant en zorgt dat je alle onderdelen blijft beheersen.

Examenstrategie medisch rekenen: Lees elke opgave twee keer rustig door. Schrijf alle belangrijke gegevens uit de vraag op. Bepaal welke formule je nodig hebt. Voer de berekening stap voor stap uit. Controleer of je antwoord logisch is. Heb je nog tijd over? Check je berekeningen opnieuw.

Ezelsbruggetjes medisch rekenen

Bij medisch rekenen helpen ezelsbruggetjes om belangrijke informatie te onthouden. Het bekendste ezelsbruggetje is voor het omrekenen van eenheden: “Kan Het Dametje Met De Centimeter Meten”.

Dit ezelsbruggetje staat voor: Kilo – Hecto – Deca – Meter (of gram) – Deci – Centi – Milli. Je kunt dit toepassen op zowel gewicht (gram) als inhoud (liter). Elke stap is een factor 10.

Van links naar rechts ga je naar kleinere eenheden: je vermenigvuldigt met 10 voor elke stap. Van rechts naar links ga je naar grotere eenheden: je deelt door 10 voor elke stap. Van kilogram naar gram zijn drie stappen naar rechts: × 10 × 10 × 10 = × 1000.

Meer handige geheugensteuntjes bij medisch rekenen:

• Voor de V/A formule onthoud: “Voorschrift delen door Aanwezig”.
• Voor druppels: “20 druppels is 1 ml water, bij bloed zijn het er 18”.
• Voor percentages: “1% betekent 10 mg per ml”.

Deze ezelsbruggetjes zijn hulpmiddelen, geen vervanging voor begrip. Zorg dat je begrijpt waarom een formule werkt. Dan vergeet je hem ook niet snel tijdens een examen voor medisch rekenen.

Veelgestelde vragen

Wat is medisch rekenen?

Medisch rekenen, ook wel verpleegkundig rekenen genoemd, is het nauwkeurig berekenen van medicatiedoseringen, infuussnelheden en andere medische berekeningen. Het is een verplicht vak voor verpleegkundigen en verzorgenden omdat fouten grote gevolgen kunnen hebben voor patiënten. Je leert negen hoofdonderdelen: vaste medicatie, vloeibare medicatie, IE, druppelsnelheden, perfusor, zuurstof, vochtbalans, BMI en verdunnen.

Wat is het verschil tussen medisch rekenen en verpleegkundig rekenen?

Er is geen verschil tussen medisch rekenen en verpleegkundig rekenen. Beide termen worden door elkaar gebruikt in opleidingen en de zorgpraktijk. Ze verwijzen naar dezelfde vaardigheid: het correct uitvoeren van medische berekeningen voor veilige medicatietoediening. Sommige scholen gebruiken liever de term verpleegkundig rekenen, andere spreken van medisch rekenen.

Welke formules moet ik kennen voor medisch rekenen?

De belangrijkste formules bij medisch rekenen zijn: V/A voor vaste medicatie, druppelsnelheid (ml × 20 / uur × 60), verdunnen (V% × ml / A%), zuurstof (volume × bar) en vochtbalans (inname – uitscheiding). Daarnaast heb je formules nodig voor vloeibare medicatie, IE, perfusor en BMI. Zie het complete formule-overzicht eerder in dit artikel voor alle details.

Hoe kan ik medisch rekenen oefenen?

Oefen dagelijks 10-15 minuten met gratis bronnen zoals Medisom.nl (onbeperkt oefenen), MRekenen.nl (uitleg plus calculators) of de proeftoetsen van Meneer Megens. Begin met basisvaardigheden zoals eenheden omrekenen en procenten voordat je complexere berekeningen doet. Werk per onderdeel en schrijf alle stappen op. Varieer tussen verschillende soorten opgaven om alle aspecten van medisch rekenen te blijven oefenen.

Waarom is medisch rekenen zo moeilijk?

Medisch rekenen voelt moeilijk omdat je meerdere vaardigheden moet combineren: eenheden omrekenen, de juiste formule kiezen, nauwkeurig rekenen én onder tijdsdruk werken. De berekeningen zelf zijn gebaseerd op basisschoolwiskunde, maar de toepassing in praktijksituaties vraagt inzicht. Daarnaast is de druk hoog omdat fouten direct gevolgen hebben voor patiënten. Met voldoende oefening wordt medisch rekenen echter steeds makkelijker.

Hoeveel moet ik scoren voor medisch rekenen?

Voor medisch rekenen geldt vaak een minimumcijfer van 9 of zelfs 10. Dit lijkt streng, maar is logisch omdat je met mensenlevens werkt. Een verkeerde berekening kan leiden tot onder- of overdosering van medicatie met ernstige gevolgen. Door de hoge eis weten werkgevers dat gediplomeerde zorgprofessionals medisch rekenen echt beheersen. Oefen dus goed en haal geen genoegen met een 6 of 7.

Wat zijn de meest gemaakte fouten bij medisch rekenen?

Veelgemaakte fouten bij medisch rekenen zijn: verkeerd omrekenen van eenheden (mg naar g vergeten), de verkeerde formule kiezen, haast waardoor je stappen overslaat, niet alle gegevens uit de opgave gebruiken en reken- of taalfouten door onduidelijk handschrift. Voorkom deze fouten door rustig te blijven, alles op te schrijven en je antwoorden te controleren. Lees opgaven twee keer door voordat je begint met rekenen.

Kan ik een rekenmachine gebruiken bij medisch rekenen?

Of je een rekenmachine mag gebruiken hangt af van de school of instelling. Bij veel examens medisch rekenen is een eenvoudige rekenmachine toegestaan, maar geen smartphone of grafische rekenmachine. In de praktijk gebruik je vaak wel hulpmiddelen, maar voor examens moet je kunnen aantonen dat je de berekeningen begrijpt. Train ook zonder rekenmachine, zodat je formules echt beheerst en niet afhankelijk bent van technologie.

Bronnen en achtergrond

Dit artikel over medisch rekenen is bedoeld voor educatieve doeleinden. De informatie is gebaseerd op algemeen erkende formules en methoden voor verpleegkundig rekenen. Voor specifieke vragen over medicatietoediening in de praktijk, raadpleeg altijd het protocol van je instelling en vraag bij twijfel een collega of leidinggevende. Controleer berekeningen altijd dubbel voordat je medicatie toedient.

Bronnen voor dit artikel:

• Cito – Tips en tricks voor medisch rekenen (officiële toetsorganisatie)
• MRekenen.nl – Uitgebreide uitleg medisch rekenen per onderdeel
• Meneer Megens – Verpleegkundig rekenen educatief platform

Voor meer informatie over het verpleegkundig proces waar medisch rekenen onderdeel van is, lees ook onze artikelen over de Gordon patronen en de PES-methode.

Artikel geschreven op 30 december 2025. Laatste review op 30 januari 2026, 13:08 door Alex

Laat dit veld leeg

Op de hoogte blijven van onze nieuwe artikelen?

Schrijf je gratis in voor onze nieuwsbrief over Zorg & Verpleegkunde. We sturen je 1x per week een update als we interessante nieuwe artikelen voor je hebben geplaatst. Anders niet.

We respecteren je privacy. Geen spam, uitschrijven kan altijd.

Gelukt! We hebben je een mailtje gestuurd om je abonnement te bevestigen. Pas na die bevestiging ben je aangemeld voor de nieuwsbrief.Zie je de mail niet? Controleer je spammap.