Je kent het vast: een patiënt met meerdere klachten, een complex dossier en de vraag hoe je dit allemaal helder krijgt. De PES Methode biedt uitkomst. Met deze structuur breng je in één zin het probleem, de oorzaak en de symptomen samen. Zo weet je precies wat er speelt en kun je gerichte zorg bieden. Dit artikel laat je stap voor stap zien hoe je een sterke PES-zin opstelt, met praktijkvoorbeelden en oefencasussen.
Wat is de PES-methode?
De PES methode is een hulpmiddel waarmee verpleegkundigen en verzorgenden een verpleegkundige diagnose formuleren. PES staat voor drie onderdelen die samen een compleet beeld geven van de zorgsituatie. De P staat voor probleem: de verpleegkundige diagnose of het gezondheidsprobleem dat de patiënt ervaart. De E staat voor etiologie: de oorzaak of oorzaken van het probleem. De S staat voor symptomen: de signalen en verschijnselen waaraan je het probleem herkent.
De kracht van de PES-structuur zit in de samenhang. Door probleem, oorzaak en symptomen aan elkaar te koppelen, wordt direct duidelijk wat er speelt, waardoor het komt en hoe het zich uit. Dit helpt niet alleen bij het stellen van de diagnose, maar ook bij het kiezen van interventies die echt werken.
De PES-structuur helpt om je redenering zichtbaar te maken, bijvoorbeeld tijdens je opleiding. NANDA-I ondersteunt deze driedelige formulering voor onderwijs, maar stelt haar niet verplicht voor de klinische verslaglegging. Volg daarvoor de afspraken van je opleiding of instelling. Voor het verzamelen van gegevens kun je de 11 gezondheidspatronen van Gordon gebruiken.10
Waar staat PES voor in de zorg?
In de dagelijkse zorgpraktijk kom je de afkorting PES regelmatig tegen. Verpleegkundigen en verzorgenden gebruiken deze structuur om problemen helder te krijgen en overdraagbaar te maken. Laten we elk onderdeel bekijken.
P: het probleem
Het probleem is de verpleegkundige diagnose. Dit verschilt van een medische diagnose, want die stelt de arts. Een verpleegkundige diagnose beschrijft een gezondheidsprobleem dat binnen het verpleegkundig domein valt en waarop je als verpleegkundige kunt interveniëren. Voorbeelden zijn acute pijn, zelfzorgtekort, verstoord slaappatroon, risico op infectie of angst. Bij het formuleren van het probleem kun je gebruikmaken van de NANDA-classificatie, een internationaal erkend systeem met meer dan 250 gestandaardiseerde verpleegkundige diagnoses.
E: de etiologie
De etiologie beschrijft oorzaken of factoren die met het probleem samenhangen. Dit kunnen lichamelijke, psychische, sociale of omgevingsfactoren zijn. Ze helpen je om passende verpleegkundige interventies te kiezen. Bij een NANDA-I-diagnose maak je onderscheid tussen factoren die je met zelfstandige verpleegkundige interventies kunt beïnvloeden en bijbehorende medische aandoeningen. Diabetes of neuropathie kunnen belangrijke medische context zijn, maar zijn niet automatisch factoren die je als verpleegkundige zelfstandig kunt veranderen. Benoem dus concreet welke beïnvloedbare factor bij deze patiënt is vastgesteld.11
S: de symptomen
De symptomen zijn de concrete, waarneembare tekenen die bevestigen dat het probleem aanwezig is. Dit kunnen objectieve signalen zijn die meetbaar zijn, zoals koorts of bloeddruk. Het kunnen ook subjectieve signalen zijn die de patiënt rapporteert, zoals pijn of vermoeidheid. Goede symptomen zijn specifiek en verifieerbaar. Schrijf niet “patiënt ziet er moe uit”, maar “patiënt geeft aan maximaal vier uur per nacht te slapen en heeft donkere wallen onder de ogen”.
Bekijk het complete overzicht van alle methodieken, met gratis downloads en APA-citaties voor je werkstuk.
Hoe maak je een PES-structuur?
Het opstellen van een goede PES-methode vraagt om een systematische aanpak. Hieronder vind je een stap-voor-stap handleiding die je direct kunt toepassen.
PES-methode voorbeelden uit de praktijk
Theorie wordt pas duidelijk met concrete voorbeelden. Hieronder vind je zes uitgewerkte PES-formuleringen voor veelvoorkomende zorgsituaties die je direct kunt gebruiken als referentie.
Voorbeeld 1: patiënt met acute pijn
Bij een patiënt met acute pijn na een heupoperatie is het probleem acute pijn. De etiologie is gerelateerd aan de recente chirurgische ingreep. De symptomen zijn een VAS-score van 7, verbale uitingen van pijn waarbij de patiënt zegt dat het pijn doet bij bewegen, een gespannen gezichtsuitdrukking en een hartslag van 92 slagen per minuut. De complete PES-zin luidt: “Acute pijn gerelateerd aan recente heupoperatie, zoals blijkt uit een VAS-score van 7, verbale pijnuitingen, gespannen gelaatsuitdrukking en een hartslag van 92 slagen per minuut.”
Een hartslag van 92 of 95 slagen per minuut is op zichzelf niet verhoogd: bij de meeste volwassenen ligt de hartslag in rust tussen 60 en 100. Beoordeel de meting in de context van de patiënt en diens gebruikelijke hartslag. Het getal alleen bewijst geen pijn.12
Voorbeeld 2: patiënt met risico op infectie
Bij een fictieve patiënt met een katheter en verminderde weerstand kan een risicodiagnose passend zijn zolang het probleem nog niet aanwezig is. De P is risico op infectie; de E beschrijft de risicofactoren. Een mogelijke PE-zin is: “Risico op infectie samenhangend met invasieve katheterisatie en verminderde weerstand.” Je voegt geen S met koorts of roodheid toe om een risicodiagnose compleet te maken. Zijn er wel klachten of afwijkende observaties, dan moeten die eerst worden beoordeeld; ze bewijzen niet op zichzelf een infectie.
Voorbeeld 3: patiënt met zelfzorgtekort
Het probleem is zelfzorgtekort in wassen en aankleden. De etiologie is gerelateerd aan verminderde mobiliteit na een CVA en cognitieve beperkingen. De symptomen zijn dat de patiënt zichzelf niet kan wassen zonder hulp, niet in staat is zelfstandig kleding aan te trekken en de volgorde van handelingen vergeet.
Voorbeeld 4: patiënt met verstoord slaappatroon
Het probleem is verstoord slaappatroon. De etiologie is gerelateerd aan piekeren over de thuissituatie en een onbekende ziekenhuisomgeving. De symptomen zijn dat de patiënt drie tot vier uur per nacht slaapt, overdag vermoeid is, moeite heeft met in slaap vallen en meerdere keren per nacht wakker wordt.
Voorbeeld 5: patiënt met voedingstekort
Het probleem is voedingstekort, minder dan de lichaamsbehoefte. De etiologie is gerelateerd aan misselijkheid door chemotherapie en verminderde eetlust. De symptomen zijn gewichtsverlies van vier kilogram in twee weken, de patiënt laat meer dan de helft van de maaltijden staan en het BMI is gedaald naar 18,5.
Voorbeeld 6: patiënt met angst
Het probleem is angst. De etiologie is gerelateerd aan onzekerheid over de diagnose en gebrek aan informatie over het behandeltraject. De symptomen zijn dat de patiënt aangeeft zich zorgen te maken, herhaaldelijk dezelfde vragen stelt, een verhoogde hartslag heeft en transpireert.
Oefenen met de PES-methode
Onderstaande drie casussen zijn volledig fictief. Formuleer alleen wat de gegeven informatie draagt. Een PES verbindt een actueel probleem (P), een oorzaak of beïnvloedende factor (E) en waarneembare of gemelde kenmerken (S).8 Gebruik voor een officieel diagnoselabel altijd de actuele classificatie van je opleiding of instelling.
Werk eerst zelf. Open daarna het modelantwoord en vergelijk je redenering op vier punten: gegevens, samenhang, onderbouwing en ontbrekende informatie.
Casus 1: actueel probleem bij aankleden
Meneer Visser is 74 jaar. Zijn rechteronderarm zit in een brace, waardoor hij zijn rechterhand tijdelijk beperkt kan gebruiken. Tijdens de ochtendzorg wast hij zelfstandig zijn gezicht en bovenlichaam met zijn linkerhand. Bij het aankleden lukt het hem niet om de knopen van zijn overhemd dicht te maken. Hij zegt: “Daar heb ik nu hulp bij nodig.” Formuleer een beschrijvende PES-zin.
Bekijk het modelantwoord en de beoordeling
Modelantwoord: Moeite met het zelfstandig sluiten van kleding, samenhangend met de tijdelijk beperkte inzet van de rechterhand door de brace, zoals blijkt uit het niet kunnen sluiten van de overhemdknopen en de vraag om hulp.
Dit is een beschrijvende oefenformulering, geen claim dat de tekst een officieel NANDA-I-label is. De P benoemt de concrete beperking. De E is in de casus gegeven. De S bestaat uit de geobserveerde handeling en wat meneer zelf zegt.
Veelgemaakte denkfout: uit één probleem met knopen afleiden dat meneer zich helemaal niet kan wassen of aankleden. De casus laat juist zien wat hij nog zelf kan.
- Gegevens: zijn alleen gegeven observaties en uitspraken gebruikt?
- Samenhang: verklaart de beperkte inzet van de rechterhand waarom het sluiten van de knopen niet lukt?
- Onderbouwing: maken de observatie en hulpvraag het actuele probleem zichtbaar?
- Ontbrekende informatie: welke andere kleding lukt wel, welke voorkeur heeft meneer en welke afspraken gelden voor het gebruik van de brace?
Ga naar casus 2: een risico zonder S
Casus 2: een risico zonder symptomen
Mevrouw El Amrani is 68 jaar en verblijft tijdelijk op een revalidatieafdeling. Zij loopt met een rollator. ’s Nachts gaat zij meestal twee keer naar het toilet. Bij de avonddienst staat de rollator aan de andere kant van de kamer en is de lichtschakelaar vanuit bed niet bereikbaar. Er is geen val gemeld en in de casus staan geen kenmerken van een val. Formuleer een beschrijvende risicozin.
Bekijk het modelantwoord en de beoordeling
Modelantwoord: Verhoogd risico op vallen samenhangend met de nachtelijke looproute, de rollator buiten handbereik en het niet vanuit bed kunnen inschakelen van het licht.
Dit is een beschrijvende PE-oefenzin, geen officieel diagnoselabel. Er staat geen S en geen “zoals blijkt uit” in. Bij een risicodiagnose is de ongewenste situatie nog niet aanwezig; de redenering steunt op individuele risicofactoren.9
Veelgemaakte denkfout: een val, duizeligheid of instabiliteit als symptoom toevoegen terwijl die niet in de casus staan. Dan verzin je gegevens en maak je van een risico onterecht een actueel probleem.
- Gegevens: zijn de nachtelijke toiletgang, plaats van de rollator en bereikbaarheid van het licht correct overgenomen?
- Samenhang: maken deze factoren duidelijk waarom juist in deze situatie een risico wordt overwogen?
- Onderbouwing: blijft de formulering bij kwetsbaarheid en risicofactoren, zonder een val als feit te presenteren?
- Ontbrekende informatie: hoe loopt mevrouw gewoonlijk met de rollator, welke hulp is afgesproken en hoe ziet de volledige route naar het toilet eruit?
Ga naar casus 3: onvoldoende gegevens
Casus 3: onvoldoende gegevens voor een PES
Meneer Bakker zegt tijdens de ochtendzorg: “Ik heb vannacht slecht geslapen.” Tijdens het gesprek gaapt hij twee keer. Verder is alleen bekend dat hij gisteren op de afdeling is aangekomen. Formuleer een PES als dat verantwoord is, of leg uit welke informatie eerst ontbreekt.
Bekijk het modelantwoord en de beoordeling
Modelantwoord: Op basis van deze gegevens is nog geen volledige PES verantwoord. Er is een gemelde slechte nacht en meneer gaapt tijdens het gesprek twee keer, maar het patroon, de gevolgen en vooral de oorzaak zijn niet vastgesteld.
Een passende vervolgstap in deze oefening is gegevens verzamelen: wat bedoelt meneer met slecht slapen, gaat het om inslapen of wakker worden, is dit nieuw, wat hield hem wakker en heeft het overdag gevolgen? Pas daarna kun je beoordelen of er een actueel verpleegkundig probleem is en welke formulering past.
Veelgemaakte denkfout: de nieuwe omgeving automatisch als oorzaak opschrijven. Dat meneer gisteren is aangekomen maakt die verklaring mogelijk, maar nog niet vastgesteld.
- Gegevens: zijn de uitspraak, het gapen en het moment van aankomst gescheiden van interpretaties?
- Samenhang: is duidelijk waarom de huidige gegevens nog geen oorzaak-probleemrelatie dragen?
- Onderbouwing: wordt geen diagnose ingevuld om toch een complete zin te krijgen?
- Ontbrekende informatie: zijn duur, patroon, mogelijke oorzaken, normale slaap en invloed op het dagelijks functioneren benoemd?
Oefen de drie casussen opnieuw vanaf casus 1
Wil je de PES daarna verbinden met doelen, acties, verantwoordelijkheid en evaluatie? Bekijk dan hoe je een volledig zorgplan maakt.
Vrijwillige vervolgvraag: welk extra oefenmateriaal ontbreekt voor jou? Laat het ons desgewenst weten via het contactformulier. Dat staat los van de gratis oefeningen. Deel daarbij geen informatie over echte patiënten of cliënten.
PES-methode in een zorgplan
De diagnose helpt het zorgteam om doelen, interventies en evaluatie met elkaar te verbinden. Neem een afzonderlijk fictief voorbeeld waarin bij een bedlegerige patiënt een intacte huid met niet-wegdrukbare roodheid op de stuit is vastgesteld. Er is dan al een huidprobleem, in plaats van alleen een risico daarop.
Een beschrijvende oefenformulering is: “Drukgerelateerde huidbeschadiging samenhangend met langdurige druk en verminderde mobiliteit, zoals blijkt uit niet-wegdrukbare roodheid op de stuit bij een intacte huid.” Stem het exacte diagnoselabel af op de classificatie die je opleiding of instelling gebruikt.
Een voorbeeld van een concreet procesdoel: “Aan het einde van de volgende dienst zijn de huidbevindingen, het afgesproken houdingsschema en het evaluatiemoment vastgelegd in het zorgplan.” Een doel voor herstel van de huid wordt op de individuele situatie afgestemd; een vaste termijn waarop roodheid moet verdwijnen is geen garantie.
De interventies sluiten aan op de beoordeling. Het zorgteam kiest volgens de richtlijn en het instellingsprotocol een passend houdingsschema en zo nodig drukverlagende hulpmiddelen. Frequentie en duur worden aangepast aan de huidbevindingen en belastbaarheid. Mobilisatie wordt afgestemd met de patiënt en zo nodig een fysiotherapeut of ergotherapeut. Bij een mogelijk voedingsprobleem volgt screening en beoordeling, met advies van een diëtist waar nodig; drinkvoeding is geen automatische stap. Leg ook vast wanneer en bij welke veranderingen opnieuw wordt beoordeeld. De V&VN-richtlijn Decubitus beschrijft deze beoordeling en zorgplanning.
Veelgemaakte fouten bij de PES-methode
Ook ervaren verpleegkundigen maken soms fouten bij het opstellen van een PES. Herken je deze valkuilen, dan kun je ze vermijden.
De eerste fout is een medische diagnose als verpleegkundig probleem gebruiken. Diabetes mellitus is op zichzelf geen verpleegkundige diagnose. Verpleegkundigen leveren wel zorg bij diabetes, bijvoorbeeld door ondersteuning bij zelfmanagement.13 Voor je verpleegkundige diagnose beschrijf je het concrete gezondheidsprobleem en de gevolgen voor het dagelijks functioneren die uit de verzamelde gegevens blijken. Een tekort aan kennis over het eigen behandelplan kan relevant zijn, maar mag je alleen noemen als je dat daadwerkelijk hebt vastgesteld.2
De tweede fout is te vage symptomen. “Patiënt ziet er niet goed uit” is subjectief en niet verifieerbaar. Een collega kan dit heel anders interpreteren. “Bleke gelaatskleur, donkere wallen en gewichtsverlies van drie kilogram in één week” is concreet en meetbaar.
De derde fout is medische context verwarren met een beïnvloedbare factor. Kanker of zenuwschade kan belangrijk zijn om pijn te begrijpen, zonder dat je de aandoening met zelfstandige verpleegkundige interventies kunt wegnemen. Onderzoek welke factoren je wel kunt beïnvloeden en welke zorg samenwerking met andere behandelaars vraagt. Schrijf niet automatisch een medische aandoening op als beïnvloedbare etiologie.11
De vierde fout is symptomen verwisselen met oorzaak. “Verstoord slaappatroon gerelateerd aan vermoeidheid” klopt niet. Vermoeidheid is een gevolg van slaapgebrek, niet de oorzaak. “Verstoord slaappatroon gerelateerd aan pijn en onrustige omgeving” beschrijft de werkelijke oorzaken.
De vijfde fout is te veel oorzaken noemen. Een etiologie met zes verschillende factoren maakt onduidelijk waar je je op moet richten. Kies de twee tot drie meest relevante en beïnvloedbare oorzaken.
PES versus PE: wanneer gebruik je welke?
Niet elke diagnose heeft een S-component. Het type diagnose bepaalt welke structuur je gebruikt.
Een probleemdiagnose gebruikt de volledige PES-structuur. Dit is een actueel probleem dat nu aanwezig is. Alle drie de componenten zijn aanwezig: probleem, etiologie en symptomen. Een voorbeeld is “acute pijn gerelateerd aan postoperatieve wond, zoals blijkt uit VAS-score 7 en gespannen houding.”
Een risicodiagnose gebruikt alleen PE. Dit is een potentieel probleem dat nog niet aanwezig is, maar waarvoor risicofactoren bestaan. Er zijn geen symptomen, want het probleem bestaat nog niet. Een voorbeeld is “risico op decubitus gerelateerd aan verminderde mobiliteit en ondervoeding.”
Een welzijnsdiagnose gebruikt PS. Dit is een situatie waarin de patiënt bereid is om zijn gezondheidstoestand te verbeteren. Er is geen specifieke oorzaak, maar wel een positieve uitgangssituatie. Een voorbeeld is “bereidheid tot verbetering van voedingspatroon, zoals blijkt uit vraag om voedingsadvies en motivatie om leefstijl aan te passen.”
PES-methode vergeleken met andere methodes
De PES-structuur is niet de enige methodiek in de verpleegkunde. Elke methode heeft een eigen doel en toepassing.
De SBAR-methode staat voor Situation, Background, Assessment en Recommendation. Dit is een communicatiemethode voor overdrachten. Waar de PES-methode diagnoses formuleert, is SBAR bedoeld voor korte, gestructureerde communicatie tussen zorgverleners. De methodes vullen elkaar aan: met PES stel je de diagnose, met SBAR communiceer je erover naar collega’s of artsen.
Het NANDA-NIC-NOC systeem integreert verpleegkundige diagnoses, interventies en uitkomsten. Volgens de NANDA International classificatie zijn er meer dan 250 gestandaardiseerde diagnoses beschikbaar. De PES-methode is vaak de structuur waarmee je een NANDA-diagnose formuleert. Ze worden regelmatig gecombineerd.
De 11 patronen van Gordon zijn een assessment-instrument dat je helpt om systematisch gegevens te verzamelen over alle gezondheidsgebieden. De PES-methode gebruik je vervolgens om de gevonden problemen te formuleren. De patronen helpen je de gegevens te ordenen; met PES werk je een passend verpleegkundig probleem uit.10
De SOEP-methode staat voor Subjectief, Objectief, Evaluatie en Plan. Dit is een rapportagemethode voor dagelijkse verslaglegging. PES en SOEP hebben verschillende functies: de PES-methode voor diagnoses, SOEP voor voortgangsrapportage.
Het Omaha Systeem is vooral populair in de wijkverpleging en werkt met vier domeinen in plaats van de PES-structuur. De P komt overeen met het aandachtsgebied, de S met de signalen en symptomen. Alleen de E heeft geen vaste plek en moet je in de toelichting verwerken.
PES-methode en klinisch redeneren
De PES-methode staat niet op zichzelf maar is een onderdeel van het bredere proces van klinisch redeneren. Klinisch redeneren is het denkproces waarbij je als verpleegkundige gegevens verzamelt, analyseert en tot conclusies komt over de beste zorg.
Bij klinisch redeneren doorloop je een aantal stappen. Je verzamelt gegevens door te observeren, meten, vragen stellen en het dossier lezen. Daarna orden je de gegevens, bijvoorbeeld met de 11 patronen van Gordon. Vervolgens analyseer je de gegevens door verbanden te leggen en afwijkingen te herkennen. Dan trek je conclusies, en hier komt de PES-structuur om de hoek. Daarna plan je interventies en tot slot evalueer je of het werkt.
De PES-methode helpt specifiek bij het formuleren van je conclusie in de vorm van een verpleegkundige diagnose. Een goed geformuleerde PES maakt het makkelijker om gerichte interventies te kiezen. Zonder deze structuur blijven problemen vaak vaag omschreven, waardoor interventies minder effectief zijn.
Tips voor het oefenen met de PES-methode
Wil je beter worden in het formuleren van PES-zinnen? Let dan op de volgende tips:
- Oefen met casussen uit studieboeken of online en maak daar PES-formuleringen bij.
- Bespreek met collega’s en vraag feedback op je formuleringen.
- Gebruik de NANDA-classificatie, want dit geeft je een gevalideerde lijst van verpleegkundige diagnoses om uit te kiezen.
- Check jezelf door bij elke PES de vraag te stellen of je hier als verpleegkundige iets aan kunt doen. Is het antwoord nee, herformuleer dan.
- Begin simpel met duidelijke gevallen zoals acute pijn of zelfzorgtekort voordat je complexere diagnoses aanpakt.
- Lees vakliteratuur zoals het Handboek Verpleegkundige Diagnosen van Lynda Carpenito, een standaardwerk met meer dan 200 uitgewerkte voorbeelden.
- Een goede manier om te oefenen is door bij elke patiënt die je verzorgt in gedachten een PES te formuleren. Zelfs als je het niet opschrijft, scherpt dit je klinisch redeneren aan. Na verloop van tijd gaat het steeds sneller en natuurlijker.
- Vraag collega’s, praktijkbegeleiders of docenten om je PES-formuleringen te beoordelen. Vaak zie je zelf niet waar de zwakke plekken zitten.
Hieronder vind je de 7e editie van het Handboek verpleegkundige diagnosen van Carpenito. Controleer vóór aankoop welke editie je opleiding voorschrijft.
Veelgestelde vragen
Wat is de PES-methode?
De PES-methode is een gestructureerde manier om verpleegkundige diagnoses te formuleren. PES staat voor Probleem, Etiologie en Symptomen. Door deze drie onderdelen te combineren krijg je een compleet beeld van de zorgsituatie.
Waar staat PES voor in de zorg?
PES staat voor Probleem, Etiologie en Symptomen of Signalen. Verpleegkundigen gebruiken deze structuur om verpleegproblemen helder te formuleren, zodat de juiste zorg kan worden gekozen.
Wat is het verschil tussen de PES-methode en NANDA?
NANDA-I is een classificatiesysteem met gestandaardiseerde verpleegkundige diagnoses. De PES-structuur is de methode om die diagnose te formuleren. In de praktijk selecteer je vaak een NANDA-diagnose en werk je die uit met de PES-structuur.
Wanneer gebruik je een PE-structuur in plaats van PES?
Bij een risicodiagnose gebruik je alleen PE. Er zijn dan namelijk nog geen symptomen, want het probleem is er nog niet. Een voorbeeld is risico op vallen gerelateerd aan verminderde mobiliteit en medicatiegebruik.
Hoe hangen de patronen van Gordon en PES samen?
De 11 gezondheidspatronen van Gordon helpen je om gegevens over de patiënt te verzamelen en te ordenen. Daarna gebruik je de gegevens om een passend verpleegkundig probleem te formuleren, bijvoorbeeld met PES. De patronen ondersteunen dus de anamnese; PES helpt om je diagnostische redenering uit te schrijven.10
Hoe formuleer je een goede PES-zin?
Een goede PES-zin verbindt de drie componenten volgens het format: probleem gerelateerd aan etiologie, zoals blijkt uit symptomen. Zorg dat het probleem verpleegkundig is, de oorzaak beïnvloedbaar en de symptomen specifiek en waarneembaar.
Wat zijn veelgemaakte fouten bij de PES-structuur?
Veelgemaakte fouten zijn een medische diagnose als probleem gebruiken, te vage symptomen beschrijven, een oorzaak kiezen waar je niet op kunt interveniëren, symptomen verwisselen met oorzaken en te veel oorzaken noemen.
Bronnen en achtergrond
Dit artikel is geschreven voor informatieve doeleinden en vervangt geen professionele scholing, klinische supervisie of richtlijnen van je zorginstelling. Raadpleeg bij twijfel altijd de protocollen van de instelling waar je werkt, een ervaren verpleegkundige, docent of de officiële NANDA-I publicaties. Lees meer in onze disclaimer en over onze werkwijze.
Gebruikte bronnen:
- V&VN – Richtlijn Decubitus
- V&VN – Verpleegkundig proces: een diagnose stellen
- V&VN – Verpleegkundig proces
- Richtlijnendatabase – Verpleegkundige diagnostiek
- Nursing – Verpleegkundige diagnoses stellen
- Gordon, M. (2014). Manual of Nursing Diagnosis (13th ed.). Jones and Bartlett Learning.
- NANDA International (2024). Verpleegkundige diagnoses en classificaties 2024-2026. Bohn Stafleu van Loghum.
- Stichting Omaha System Support – De PES binnen het Omaha System
- NANDA International – Clinical Reasoning and Risk Diagnoses
- NANDA International – Nursing Assessments
- NANDA International – Related factors en associated conditions
- Hartstichting – Normale hartslag
- V&VN Diabeteszorg – Over ons
Gepubliceerd op 14 juni 2024. Laatste review op 16 oktober 2026, 13:18 door Alex
