Hoe ziet jouw voedselomgeving er uit? Wat de Voedseldrukmonitor wel en niet zegt

Voedselomgeving: meer dan de winkel op de hoek

Winkels vormen maar een deel ervan. Volgens de Gids Gezonde Leefomgeving, een kennisplatform van RIVM en Rijkswaterstaat, gaat het om alle plekken met eet- en drinkaanbod, maar ook om reclame, prijzen, sociale normen en regelgeving.³ Ook het RIVM adviseert overheden over hoe je die omgeving in kaart brengt en wat werkt om haar te veranderen.⁵

Daarvan meet de Voedseldrukmonitor één onderdeel: de vaste, fysieke verkooppunten van eten en drinken, zoals supermarkten, bakkers en snackbars.² Dat is een bewuste keuze: het rapport richt zich op het aanbod in verkooppunten en zegt dat er voor prijs, marketing en betaalbaarheid aanvullende indicatoren nodig zijn.²

Waarom zou je de omgeving meten? Omdat keuzes niet in een vacuüm vallen. Onze voedselkeuzes worden volgens de Gids voor een belangrijk deel bepaald door de context waarin we ze maken, bewust en onbewust.³ Een omgeving schrijft niet voor wat je kiest, maar bepaalt wel wat er te kiezen valt. Een gezonde voedselomgeving is volgens de Gids een omgeving die zo is ingericht dat alle inwoners een gezonde en duurzame voedselkeuze kunnen maken.³

De Voedseldrukmonitor in gewoon Nederlands

Voedseldruk is de mate waarin bewoners van een gebied worden blootgesteld aan gezond en ongezond voedselaanbod.² Scores lopen van -500 tot +500: hoe lager, hoe ongezonder, en 0 is neutraal.²

Drie dingen bepalen de score van een plek, schrijft de UvA: welk type verkooppunten er zijn en hoe gezond hun aanbod gemiddeld is, hoeveel verkooppunten het er zijn en hoe dichtbij ze liggen. Een ongezond verkooppunt vlak bij huis telt zwaarder mee dan hetzelfde verkooppunt verder weg.⁴

In de praktijk delen de onderzoekers een gebied op in vierkantjes van 25 bij 25 meter. Voor elk vierkantje tellen alle verkooppunten binnen anderhalve kilometer mee, met meer gewicht voor wat dichterbij ligt. Daarna middelen ze de vierkantjes tot een score per buurt of gemeente.² Waar welke winkels en horecazaken zitten, komt uit de gegevens van Locatus over 2014 en 2024.²

Blijft de vraag hoe gezond een snackbar, een bakker of een supermarkt eigenlijk is. Daar zit de kern van het onderzoek.

Experts versus meetlat: hoe een winkeltype aan zijn score komt

Elk van de 31 typen verkooppunten, van groentewinkel tot tankstation, krijgt één vaste score tussen -5 en +5. Die komt uit twee bronnen die even zwaar wegen.²

Bron één is het oordeel van experts. Voor die score gebruikten de onderzoekers een eerdere studie, waarin twintig deskundigen elk type verkooppunt beoordeelden op de gezondheid van het aanbod, de marketing en de frequentie waarmee mensen er komen.² Bron twee is een meting. In 2025 bezochten onderzoekers 326 verkooppunten in Amsterdam, Ede, Groningen en Rotterdam. Ze maakten van elk uniek product een foto en lieten met de app KiesIkGezond? van het Voedingscentrum bepalen of het binnen de Schijf van Vijf valt. In totaal ging het om ruim 83.000 producten.²

Producten binnen de Schijf van Vijf zijn in de regel producten met niet te veel suiker, zout en verzadigd vet en voldoende van bepaalde voedingsstoffen.² Wat gezond eten volgens de Schijf van Vijf precies inhoudt, lees je in ons artikel over wat en hoeveel je per dag nodig hebt. Bij een verkooppunt waarvan 80 procent of meer van het aanbod binnen de Schijf van Vijf valt, hoort de hoogste meetscore; bij 20 procent of minder de laagste.²

Waar expert en meetlat het eens zijn, is het beeld scherp. In de typische fastfoodzaak viel 3,9 procent van de producten binnen de Schijf van Vijf (de mediaan). Grillrooms, zoetwarenwinkels en slijters scoren op beide maten eveneens heel ongezond.²

Bij andere typen lopen oordeel en meting uiteen. Experts waren positief over de supermarkt (+1,8), maar slechts 18,7 procent van de producten viel binnen de Schijf van Vijf. Dat leverde de laagste meetscore op en een eindscore van -1,6: licht ongezond. Let wel: de meting voor de supermarkt rust op één winkel, met ruim 13.500 producten. Hetzelfde patroon zie je bij bakkers, van wie gemiddeld 12,6 procent van het aanbod binnen de Schijf van Vijf viel.²

Grotendeels blijft de rangorde overeind. Groentewinkels, notenwinkels en reform- of biowinkels zijn het gezondst; fastfoodzaken, grillrooms, zoetwarenwinkels en slijters het ongezondst.²

Gemeenten, buurten en scholen: waar de verschillen zitten

In 2024 scoorden alle tien gemeenten tussen -252 en -327.⁴ Groningen komt met -252 het gunstigst uit, Leiden met -327 het ongunstigst.² Op een schaal die 1.000 punten breed is, liggen de steden dicht bij elkaar.

Binnen een stad lopen de scores veel verder uiteen. In Groningen scoort de buurt Tersluis -117, terwijl Onnen Dorp op -453 uitkomt.² Dat verschil van 336 punten is ruim vier keer zo groot als dat tussen de gunstigste en de ongunstigste gemeente. Waarom die buurten zo verschillen, legt het rapport niet uit.

Tussen 2014 en 2024 werd de score in 77 procent van de buurten lager.⁴ Veel van die veranderingen zijn klein, en de onderzoekers weten nog niet goed welke verschillen ertoe doen. Tersluis zakte van -17 naar -117, in Ten Post Dorp ging de score juist omhoog, van -318 naar -256, en in de Sterrebosbuurt bleef hij vrijwel gelijk (-342 en -341).²

Ook rond scholen is het beeld somber. Volgens de UvA ligt 93,6 procent van de middelbare scholen en mbo-instellingen in een omgeving met veel ongezonde verkooppunten.⁴ Zo’n schoolomgeving bakenen de onderzoekers af als een cirkel van 500 meter rond de school.² Dat cijfer van 93,6 procent staat niet in het rapport zelf, en het persbericht legt niet uit waar de grens voor “veel” ligt.

Lees meer

RIVM: gezondheid jonge kinderen blijft achter

Overgewicht bij peuters neemt toe, ondanks meer steun voor jonge gezinnen, meldt het RIVM.

Meer fastfoodzaken, nauwelijks lagere score: hoe kan dat?

Begin 2026 telde het CBS 19,4 duizend fastfoodzaken, tegen 10,3 duizend in 2007. Restaurants namen in die jaren met 73 procent toe. Sinds 2020 zijn er meer fastfoodzaken dan restaurants; tot en met 2019 was het andersom.¹ Intussen daalde de score van alle tien gemeenten tussen 2014 en 2024 een beetje: in Amsterdam van -287 naar -301, in Groningen van -243 naar -252 en in Almere, met de grootste daling, van -271 naar -291.²

Die combinatie noemen de onderzoekers zelf “op het eerste gezicht moeilijk te rijmen”. Ze geven vier mogelijke verklaringen.²

Weinig ruimte voor verslechtering. In 2014 was de voedseldruk al redelijk tot behoorlijk ongezond, dus er viel op de schaal weinig meer te verliezen. Daar komt het verzadigingseffect bij: naarmate er al meer verkooppunten dichtbij zijn, voegt elke nieuwe zaak minder toe. Een paar extra snackbars in een buurt die al vol zit met ongezond aanbod veranderen de score nauwelijks.²

Aantallen zijn geen score. Aantallen fastfoodzaken zeggen weinig over de totale voedseldruk, want de score kijkt ook naar andere verkooppunten, naar afstand en naar dichtheid.² Daar komt bij dat de cijfers niet precies dezelfde zaken tellen. Onder fastfoodzaken rekent het CBS ook broodjeszaken en ijssalons,¹ terwijl ijswinkels en grillrooms in het onderzoek een eigen categorie zijn.² Ook de periodes verschillen: 2007 tot 2026 bij het CBS, 2014 tot 2024 bij de monitor.

Gemeenten middelen uit. Gemeentescores zijn gemiddelden van alle buurten, waardoor een flinke verandering in één buurt wegvalt. Omdat de verschillen tussen buurten groter zijn dan tussen gemeenten, adviseren de onderzoekers om ook op buurtniveau te kijken.²

Nieuwe zaken liggen niet altijd dichtbij. Nieuwe verkooppunten openen deels in nieuwbouwwijken. Dat tilt het totaal van een gemeente op, maar niet overal het aantal zaken binnen anderhalve kilometer van een woning.²

Of deze verklaringen samen genoeg zijn, rekent het rapport niet door; het noemt ze mogelijke verklaringen.

Wat de Voedseldrukmonitor niet bewijst

De makers zijn er zelf duidelijk over: de monitor is volgens hen geen “instrument dat zelfstandig conclusies trekt”, maar een hulpmiddel dat patronen signaleert en het gesprek daarover ondersteunt.² Dit zijn de belangrijkste beperkingen die het rapport noemt.

• Labels zonder validatie. Omschrijvingen als “redelijk ongezond” en “zeer ongezond” en de grenzen ertussen zijn beschrijvend en nog niet empirisch getoetst. Ook is niet vastgesteld hoe groot een verschil tussen buurten moet zijn om relevant te zijn, en wijzen kleurverschillen op de kaart niet per se op een echt verschil.²
• Eén meetmoment. Scores per winkeltype komen uit één meting en gelden voor beide jaren. Verandert wat winkels verkopen, dan zit dat niet in de trend. Grote gevolgen verwachten de onderzoekers niet, omdat eerste gevoeligheidsanalyses laten zien dat matige verschillen in aanbod de scores amper veranderen.²
• Elke zaak telt even zwaar. Groentewinkels wegen even mee als supermarkten, terwijl de supermarkt volgens CBS-cijfers uit 2012, aangehaald in het rapport, 80 procent van het marktaandeel in groente en fruit heeft.²
• Kleine steekproeven en grote spreiding. Scores van winkeltypen berusten op weinig metingen: één supermarkt, zeven groentewinkels. Binnen een type, zoals de lunchroom, verschilt het aanbod bovendien sterk van zaak tot zaak.²
• Aannames en brondata. Afstandsfunctie en verzadigingsfactor rusten op oordelen van experts, en de uitkomst hangt af van de volledigheid en kwaliteit van de Locatus-gegevens.²

Voedselomgeving en gezondheid: wat laat onderzoek zien?

Wat mensen eten en hoe gezond ze zijn, meet de monitor niet. Dat de omgeving ertoe doet, is de aanname erachter. Hoe sterk dat uit onderzoek blijkt, is minder eenduidig.

De Gids Gezonde Leefomgeving schrijft dat een ongezonde voedselomgeving samenhangt met ongezonde voedselconsumptie en negatieve gezondheidsuitkomsten, zoals overgewicht.³ Onderzoek naar die samenhang levert geen eenduidig beeld op. In 2021 bekeek een overzichtsstudie 87 onderzoeken naar fastfoodzaken in de buurt en gewicht bij kinderen en jongeren. In de meeste studies ging meer fastfood in de buurt niet samen met een slechter eetpatroon, wel vaak met meer fastfood eten. Voegden de onderzoekers de studies samen, dan bleef er geen aantoonbaar verband met gewicht over, al meldden 17 van de 39 studies met overgewicht als uitkomst wel een positief verband. Volgens de auteurs is het beeld “nogal gemengd”.⁶

In een Nederlandse studie onder 8.231 oudere volwassenen keken de onderzoekers op één moment welk aandeel van de voedselverkooppunten rond de woning fastfoodzaken waren. Een verband met de kwaliteit van het eetpatroon of met overgewicht vonden ze niet. Hun conclusie: de omgeving kan een rol spelen bij voedselkeuze, maar dat hoeft niet direct te leiden tot effecten op eetkwaliteit en gewicht, en betere methoden zijn nodig.⁷

Dat ontkent niet dat de omgeving ertoe doet. Beide studies gaan over één soort aanbod, fastfoodzaken, en over afstand of dichtheid, niet over de gecombineerde score van de monitor. En samenhang is nog geen oorzaak. Of een lage voedseldrukscore samengaat met ander eetgedrag en met gezondheidsuitkomsten, willen de makers zelf nog onderzoeken.²

Wat gemeenten willen veranderen in de voedselomgeving

Gemeenten zijn op dit moment beperkt in wat ze juridisch kunnen. Via de gewone ruimtelijke instrumenten, zoals bestemmingsplannen, kunnen ze volgens de Gids Gezonde Leefomgeving nog geen invloed uitoefenen op de voedselomgeving op basis van gezondheidsargumenten. Via subsidies, standplaatsenbeleid en branchering kunnen ze de voedselomgeving wel aanpakken, en er zijn plannen om de regelgeving aan te passen.³

Breda en Den Bosch roepen daarom samen met acht andere gemeenten het kabinet op haast te maken met de aangekondigde Voedselwet, meldt Omroep Brabant. Die wet moet gemeenten meer juridische mogelijkheden geven om te sturen op een gezondere voedselomgeving.⁸

Onderzoeker Anniek de Ruijter, hoogleraar gezondheidsrecht aan de UvA, formuleert de gedachte erachter zo:⁴

Lokaal gaat het om concrete cijfers. In Breda groeide het aantal fastfoodbedrijven in tien jaar van 68 naar 87, vertelt wethouder Anja den Braber. In Den Bosch werd volgens de omroep 58 procent van de buurten in die periode ongezonder. “Als mensen geen of weinig gezonde keuzes hebben, kunnen ze die ook niet maken”, zegt Den Braber. Liesbeth Velema van het Voedingscentrum noemt het in dezelfde berichtgeving erg moeilijk om gezond te kiezen in een omgeving waarin ongezond aanbod sterk overheerst.⁸

Zelf adviseert het rapport het Rijk om de monitor landelijk te coördineren en, als hij robuust blijkt, structureel te borgen, bij voorkeur bij een onafhankelijke kennisorganisatie zoals het RIVM. Gemeenten krijgen het advies ervaring op te doen met de monitor in hun eigen context.² Voor een gemeente die een gezonde buurt wil, is de score dus een startpunt voor het gesprek, geen uitkomst.

Lees meer

Suikerbelasting kan tot 42 procent van suikers treffen

Een ander beleidsinstrument: het RIVM rekende uit welk deel van onze suikers onder een suikerbelasting kan vallen.

Veelgestelde vragen over de voedselomgeving

Gepubliceerd op 16 oktober 2026. Laatste review op 17 oktober 2026, 11:20 door Alex

Laat dit veld leeg

Op de hoogte blijven van onze nieuwe artikelen?

Schrijf je gratis in voor onze nieuwsbrief over Gezondheid & lifestyle. We sturen je 1x per maand een update als we leuke nieuwe artikelen voor je hebben geplaatst. Anders niet.

We respecteren je privacy. Geen spam, uitschrijven kan altijd.

Gelukt! We hebben je een mailtje gestuurd om je abonnement te bevestigen. Pas na die bevestiging ben je aangemeld voor de nieuwsbrief.Zie je de mail niet? Controleer je spammap.