Meetinstrumenten in de zorg: het complete overzicht voor verpleegkundigen

Meten is weten. In de moderne zorg kun je niet meer varen op alleen je onderbuikgevoel. Als jij zegt “de patiënt is suf”, denkt de arts misschien dat hij slaapt, terwijl jij bedoelt dat hij comateus is. Door een EMV-score te gebruiken, weet iedereen direct hoe ernstig de situatie is. Dit overzicht laat zien welke meetinstrumenten jij als verpleegkundige moet kennen, wanneer je ze inzet en hoe je het juiste instrument kiest.

Wat zijn meetinstrumenten in de zorg?

Een meetinstrument in de zorg is een gestandaardiseerde methode om iets specifieks bij een patiënt te meten. Denk aan vragenlijsten, observatieschalen, checklists en scorelijsten. Het doel: de situatie van je patiënt objectief in kaart brengen, zodat je onderbouwde beslissingen kunt nemen over de zorg.

Dit vakgebied heet klinimetrie: het omzetten van subjectieve klachten (zoals “pijn” of “verwardheid”) naar objectieve cijfers. Waarom is dit nodig? Omdat taal verwarrend kan zijn. “Mevrouw is benauwd” is een mening. “Mevrouw ademt 28 keer per minuut met een saturatie van 88%” is een feit. Dit verbetert de communicatie tussen zorgverleners en verhoogt de patiëntveiligheid.

Let op: meetinstrumenten zijn iets anders dan medische apparatuur. Een bloeddrukmeter is een apparaat. De interpretatie van die bloeddruk binnen een Early Warning Score is een meetinstrument.

De grote 5: meetinstrumenten in de zorg die je moet kennen

Er zijn honderden meetinstrumenten in de zorg, maar in de dagelijkse praktijk kom je deze vijf continu tegen. Zorg dat je ze beheerst.

Veeg naar links voor de volledige tabel op mobiel

Beheers je deze vijf? Dan heb je een stevige basis. Hieronder gaan we dieper in op alle categorieën meetinstrumenten die je in de praktijk tegenkomt.

Waarom meetinstrumenten gebruiken?

Meetinstrumenten in de zorg hebben meerdere functies:

• Objectiveren: je observaties onderbouwen met cijfers in plaats van alleen beschrijvingen.
• Communiceren: een score is eenduidig. “DOS 4” zegt meer dan “een beetje verward”.
• Signaleren: vroegtijdig verslechtering opmerken voordat het kritiek wordt.
• Evalueren: meten of je interventies effect hebben door voor- en nametingen te vergelijken.
• Rapporteren: de arts krijgt concrete cijfers via de SBAR-methode.
• Overdragen: collega's weten direct hoe de patiënt ervoor staat.

Fout: “Meneer lijkt me wat achteruit te gaan.”

Goed: “De EWS van meneer is gestegen van 2 naar 5. Zijn ademhaling is 24/min en saturatie 91%. Ik maak me zorgen over respiratoire achteruitgang.”

Meetinstrumenten binnen het verpleegkundig proces

Meetinstrumenten in de zorg gebruik je niet zomaar los. Ze passen in het verpleegkundig proces:

Stap 1 – Anamnese: je verzamelt gegevens over je patiënt. Met de Barthel Index breng je de ADL-zelfstandigheid in kaart. Met een pijnschaal meet je de ernst van de pijn.

Stap 2 – Diagnose: je onderbouwt je conclusie met objectieve gegevens. Een verpleegkundige diagnose als “risico op delier” wordt sterker als je kunt verwijzen naar een verhoogde DOS-score.

Stap 3 – Rapportage: je communiceert de scores aan de arts via de SBAR-methode. “De EWS is 5, ik maak me zorgen, ik stel voor om…”

Stap 6 – Evaluatie: je meet opnieuw om te zien of je interventies effect hebben gehad. Is de situatie verbeterd, gelijk gebleven of verslechterd?

Tip: Kies meetinstrumenten die passen bij het probleem dat je wilt meten. Gebruik niet standaard dezelfde lijstjes voor elke patiënt, maar kies doelgericht.

Soorten meetinstrumenten in de zorg

Naast de grote 5 zijn er nog veel meer instrumenten. Hieronder een overzicht per categorie.

Vitale functies en klinische achteruitgang

Deze instrumenten signaleren vroeg of een patiënt klinisch achteruitgaat. Ze zijn gebaseerd op vitale parameters zoals hartslag, ademhaling, bloeddruk en temperatuur.

• EWS (Early Warning Score): meet klinische achteruitgang aan de hand van zes vitale parameters. De standaard in Nederlandse ziekenhuizen.
• NEWS2: de nationale variant van de EWS, ontwikkeld in het Verenigd Koninkrijk en ook in Nederland toegepast.
• MEWS: Modified Early Warning Score, een vereenvoudigde variant.

Bewustzijn en neurologische status

Bij patiënten met hoofdletsel, CVA of verlaagd bewustzijn gebruik je instrumenten die de neurologische status meten.

• EMV-score (Glasgow Coma Scale): meet het bewustzijnsniveau aan de hand van ogen openen (E), motorische reactie (M) en verbale reactie (V). Score 15 is volledig alert, score 3 is diep coma.
• AVPU: snelle check (Alert, Voice, Pain, Unresponsive).
• NIHSS: National Institutes of Health Stroke Scale, specifiek voor CVA-patiënten.

Delier en verwardheid

Delier komt veel voor bij oudere patiënten in het ziekenhuis en wordt vaak gemist.

• DOS (Delirium Observation Screening): 13 gedragsobservaties tijdens je dienst. Score ≥3 wijst op delier.
• CAM (Confusion Assessment Method): diagnostisch instrument voor delier.
• 4AT: snelle screening op delier en cognitieve stoornissen.

ADL en zelfredzaamheid

Deze instrumenten meten wat een patiënt zelf kan. Belangrijk voor indicatiestelling en ontslagplanning.

• Barthel Index: meet 10 ADL-activiteiten zoals eten, aankleden en toiletgang. Score 0-20.
• Katz ADL: alternatief voor de Barthel, meet 6 basisactiviteiten.
• IADL (Lawton): meet instrumentele ADL zoals boodschappen doen en medicatie beheren.

Pijn

Pijn is subjectief, maar moet toch gemeten worden om te evalueren of pijnstilling werkt.

• NRS (Numeric Rating Scale): cijfer van 0 (geen pijn) tot 10 (ergst denkbare pijn).
• VAS (Visual Analogue Scale): patiënt zet kruisje op een lijn.
• PACSLAC: pijnobservatie bij patiënten die niet kunnen communiceren.
• FLACC: pijnschaal voor jonge kinderen.

Voedingstoestand

Ondervoeding komt veel voor en wordt vaak gemist. Vroege screening is belangrijk.

• SNAQ (Short Nutritional Assessment Questionnaire): drie korte vragen over gewichtsverlies en eetlust.
• MUST: Malnutrition Universal Screening Tool.
• MNA: Mini Nutritional Assessment, specifiek voor ouderen.

Decubitus (doorligwonden)

Preventie begint met risico-inschatting.

• Braden Scale: meet 6 risicofactoren voor decubitus.
• Norton Scale: oudere schaal, meet 5 factoren.

Valrisico

Vallen is een groot probleem bij oudere patiënten. Risico-inschatting helpt preventie.

• Morse Fall Scale: meet zes risicofactoren voor vallen.
• STRATIFY: screeningsinstrument voor valrisico bij ziekenhuispatiënten.

Psychisch welzijn

Psychische problemen worden soms over het hoofd gezien bij lichamelijk zieke patiënten.

• GDS (Geriatric Depression Scale): screeningsinstrument voor depressie bij ouderen.
• HADS: Hospital Anxiety and Depression Scale, meet angst en depressie.

Praktijkvoorbeeld: mevrouw Jansen

Mevrouw Jansen (78 jaar) wordt opgenomen na een heupoperatie. Als verpleegkundige doorloop je het verpleegkundig proces en zet je verschillende meetinstrumenten in:

Bij opname (anamnese)

• Barthel Index: score 12/20. Mevrouw heeft hulp nodig bij transfers, traplopen en baden.
• SNAQ: score 2. Licht verhoogd risico op ondervoeding door verminderde eetlust na operatie.
• Braden Scale: score 16. Matig risico op decubitus door verminderde mobiliteit.
• NRS pijn: 6/10 in rust, 8/10 bij bewegen.

Tijdens opname (monitoring)

• EWS: elke 8 uur gemeten. Dag 2 stijgt de score van 2 naar 5 door koorts en verhoogde hartslag. Je waarschuwt de arts via SBAR.
• DOS: dag 3 score 4. Mevrouw is 's nachts onrustig en gedesoriënteerd. Je start het delierprotocol.

Bij ontslag (evaluatie)

• Barthel Index: gestegen naar 16/20. Mevrouw is zelfstandiger geworden.
• NRS pijn: gedaald naar 3/10 in rust.
• DOS: score 0. Geen tekenen van delier meer.

Dit voorbeeld laat zien hoe meetinstrumenten in de zorg je helpen om systematisch te werken, veranderingen te signaleren en je zorg te evalueren.

Hoe kies je het juiste meetinstrument?

Met honderden meetinstrumenten beschikbaar, hoe kies je het juiste? Let op deze vijf punten:

1. Wat wil je meten?

Begin bij het probleem. Wil je pijn meten, zelfredzaamheid, valrisico of iets anders? Kies een instrument dat specifiek dat construct meet.

2. Past het bij je patiënt?

Sommige instrumenten zijn ontwikkeld voor specifieke doelgroepen. De MNA is specifiek voor ouderen, de PACSLAC voor patiënten die niet kunnen communiceren.

3. Is het valide?

Validiteit betekent: meet het instrument wat het moet meten? Een thermometer is niet valide om bloeddruk te meten. Kies instrumenten die wetenschappelijk zijn onderzocht voor het doel waarvoor je ze gebruikt.

4. Is het betrouwbaar?

Betrouwbaarheid betekent: krijg jij dezelfde score als je collega? Bij een goed instrument zijn de instructies zo duidelijk dat verschillende zorgverleners tot dezelfde conclusie komen.

5. Is het praktisch?

Hoeveel tijd kost het afnemen? Heb je speciale hulpmiddelen nodig? In de acute zorg wil je een snelle screening, in de revalidatie heb je tijd voor uitgebreidere instrumenten.

Overzichtstabel meetinstrumenten

Hieronder een samenvattende tabel met de meest gebruikte meetinstrumenten per categorie:

Veeg naar links voor de volledige tabel op mobiel

Veelgestelde vragen

Wat is klinimetrie?

Klinimetrie is de wetenschap van het meten van klinische verschijnselen. Het draait om het vastleggen van symptomen, functioneren of ziekteverloop in objectieve cijfers en scores. Wil je hier meer over weten? Lees dan ons artikel over klinimetrie.

Wat is het verschil tussen een meetinstrument en medische apparatuur?

Medische apparatuur (zoals een bloeddrukmeter) levert ruwe data. Een meetinstrument (zoals de EWS) interpreteert en combineert die data tot een betekenisvolle score die richting geeft aan je handelen.

Moet ik elk meetinstrument kennen?

Nee, focus op de instrumenten die relevant zijn voor jouw werkveld. In het ziekenhuis zijn EWS, EMV en DOS onmisbaar. In de thuiszorg gebruik je vaker de Barthel Index en SNAQ.

Hoe weet ik of een meetinstrument betrouwbaar is?

Kijk of het instrument wetenschappelijk is gevalideerd. Databases zoals meetinstrumentenzorg.nl geven informatie over de klinimetrische eigenschappen van instrumenten.

Wanneer meet ik opnieuw?

Dit hangt af van het instrument en de situatie. EWS meet je volgens protocol (bijvoorbeeld elke 8 uur). De Barthel Index meet je bij opname en ontslag, of wanneer de situatie verandert.

Wat doe ik met een afwijkende score?

Volg het protocol van je instelling. Bij een verhoogde EWS waarschuw je de arts. Bij een verhoogde DOS start je het delierprotocol. Rapporteer altijd via de SBAR-methode.

Waar vind ik meer informatie over meetinstrumenten?

De website meetinstrumentenzorg.nl van Zuyd Hogeschool bevat een uitgebreide database met meetinstrumenten en hun eigenschappen. Ook de V&VN-richtlijnen bevatten aanbevelingen per zorgdomein.

Bronnen en achtergrond

Dit artikel is bedoeld als educatieve informatie voor zorgprofessionals en studenten. Gebruik meetinstrumenten altijd volgens het protocol van jouw zorginstelling en de actuele beroepsrichtlijnen.

Gebruikte bronnen:

• V&VN – Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland
• Meetinstrumentenzorg.nl – Zuyd Hogeschool
• Kennisplein Zorg voor Beter
• Richtlijnendatabase

Artikel geschreven op 21 januari 2026. Laatste review op 23 januari 2026, 19:55 door Alex

Laat dit veld leeg

Op de hoogte blijven van onze nieuwe artikelen?

Schrijf je gratis in voor onze nieuwsbrief over Zorg & Verpleegkunde. We sturen je 1x per week een update als we interessante nieuwe artikelen voor je hebben geplaatst. Anders niet.

We respecteren je privacy. Geen spam, uitschrijven kan altijd.

Gelukt! We hebben je een mailtje gestuurd om je abonnement te bevestigen. Pas na die bevestiging ben je aangemeld voor de nieuwsbrief.Zie je de mail niet? Controleer je spammap.