Terugkerende buikpijn, een opgeblazen gevoel, diarree of juist verstopping: het prikkelbare darm syndroom (PDS) treft naar schatting 5 tot 10 procent van de Nederlanders. Hoewel de klachten je dagelijks leven flink kunnen verstoren, is er bij PDS geen sprake van zichtbare afwijkingen in de darm en verhoogt de aandoening de kans op ernstige darmziekten niet significant. In dit artikel lees je wat PDS precies is, hoe het ontstaat en welke behandelingen kunnen helpen.
Wat is het prikkelbare darm syndroom?
Het prikkelbare darm syndroom, ook wel PDS of in het Engels Irritable Bowel Syndrome (IBS) genoemd, is een chronische functiestoornis van het maag-darmkanaal. Kenmerkend zijn terugkerende episodes van buikpijn die samenhangen met veranderingen in het ontlastingspatroon. De darmen werken anders dan bij mensen zonder PDS, maar bij onderzoek zijn er geen zichtbare afwijkingen te vinden, zoals ontstekingen of tumoren.
De aandoening komt veel voor: in Nederland heeft ongeveer 1 op de 25 mensen een diagnose PDS. Vrouwen krijgen de diagnose ongeveer twee keer zo vaak als mannen. De meeste mensen krijgen de klachten tussen hun 20e en 50e levensjaar. PDS is een chronische aandoening, maar de ernst van de klachten wisselt vaak: er zijn periodes met veel klachten en periodes waarin het beter gaat.
Welke klachten horen bij PDS?
De klachten van PDS verschillen van persoon tot persoon. De belangrijkste symptomen zijn:
Buikpijn: dit is de hoofdklacht bij PDS. De pijn kan zeurend, krampend of stekend zijn en varieert van mild tot zeer hevig. Vaak zit de pijn in de onderbuik of rond de navel en kan deze uitstralen naar rug of zij. De pijn vermindert meestal na de stoelgang of na het laten van een wind.
Veranderd ontlastingspatroon: sommige mensen hebben vooral last van diarree (PDS-D), anderen van verstopping (PDS-C), en weer anderen wisselen tussen beide (PDS-M, de mengvorm). Bij diarree is de ontlasting vaak waterig of breiig, bij verstopping juist hard en moeilijk uit te scheiden.
Opgeblazen gevoel en winderigheid: veel mensen met PDS hebben last van een opgezette buik, vooral later op de dag. Ook overmatige gasvorming en winderigheid komen vaak voor.
Daarnaast ervaren veel PDS-patiënten vermoeidheid, hoofdpijn, rugpijn, misselijkheid of branderig maagzuur. Bij vrouwen kunnen de klachten rond de menstruatie verergeren.
Hoe ontstaat PDS?
De exacte oorzaak van PDS is nog niet volledig opgehelderd. Wetenschappers gaan ervan uit dat meerdere factoren samen een rol spelen. Tegenwoordig wordt PDS gezien als een ‘stoornis in de darm-hersenas': de communicatie tussen darmen en hersenen is verstoord.
Overgevoelige darmen
Bij mensen met PDS zijn de darmen vaak overgevoelig voor prikkels die normaal geen pijn veroorzaken. Dit heet viscerale hypersensitiviteit. Waar mensen zonder PDS niets voelen als er gas of ontlasting door de darm beweegt, kan dit bij PDS-patiënten pijn of ongemak geven. Onderzoek toont aan dat 20 tot 60 procent van de PDS-patiënten verhoogd gevoelig is voor uitzetting van de darm.
Verstoorde darm-hersenas
De darmen en hersenen communiceren voortdurend met elkaar via zenuwbanen, hormonen en het immuunsysteem. Bij PDS is deze communicatie ontregeld. De zenuwen in de darmwand sturen te veel of te sterke pijnsignalen naar de hersenen, of de hersenen interpreteren normale signalen uit de darm als pijnlijk. Dit verklaart waarom stress en emoties direct invloed kunnen hebben op darmklachten, en andersom.
Veranderingen in het microbioom
De samenstelling van de darmflora (het microbioom) verschilt vaak tussen mensen met en zonder PDS. Of deze veranderingen oorzaak of gevolg zijn van PDS, is nog niet duidelijk. Wel weten we dat een darminfectie (zoals voedselvergiftiging of buikgriep) bij 10 tot 15 procent van de gevallen de start kan zijn van PDS-klachten. Ook antibioticagebruik kan het microbioom verstoren en zo bijdragen aan klachten.
Stress en psychische factoren
Stress is geen oorzaak van PDS, maar kan de klachten wel verergeren. Chronische stress, angst of depressie kunnen de gevoeligheid van de darmen verhogen en de darm-hersenas verder ontregelen. Omgekeerd kunnen aanhoudende darmklachten leiden tot stress en somberheid, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat.
Hoe wordt PDS vastgesteld?
Er bestaat geen test of scan die PDS kan aantonen. De diagnose wordt gesteld op basis van je klachten en het uitsluiten van andere aandoeningen. Dit heet een ‘positieve diagnose': de arts stelt PDS vast op grond van het typische klachtenpatroon, niet door eindeloos te zoeken naar wat het níét is.
Artsen gebruiken hiervoor de Rome-IV-criteria. Je hebt waarschijnlijk PDS als je de afgelopen drie maanden gemiddeld minstens één dag per week buikpijn had, en deze pijn samenhangt met minstens twee van de volgende drie kenmerken: de pijn vermindert na de stoelgang, de pijn begon samen met een verandering in de frequentie van de stoelgang, of de pijn begon samen met een verandering in de vorm van de ontlasting.
De huisarts zal vragen stellen over je klachten en je buik onderzoeken. In de meeste gevallen is geen aanvullend onderzoek nodig. Bij bepaalde alarmsymptomen, zoals bloed bij de ontlasting, onverklaard gewichtsverlies, bloedarmoede of klachten die na je 50e beginnen, kan de huisarts wel doorverwijzen voor verder onderzoek om andere aandoeningen uit te sluiten.
Behandeling van PDS
PDS is niet te genezen, maar de klachten zijn vaak goed te beheersen. Welke behandeling het beste werkt, verschilt per persoon. Wat bij de één helpt, werkt bij de ander niet. De meeste behandelingen zijn effectief bij ongeveer 20 tot 30 procent van de patiënten. Het kan dus even duren voordat je vindt wat voor jou werkt.
Leefstijl en voeding
De basis van de behandeling is gezond leven: regelmatig eten, voldoende vezels, genoeg drinken (1,5 tot 2 liter per dag) en regelmatig bewegen. Eet drie maaltijden per dag op vaste tijden en neem de tijd om te eten. Beweging stimuleert de darmen en helpt tegen stress.
Let op mogelijke triggers. Veel mensen met PDS merken dat bepaalde voedingsmiddelen of dranken hun klachten verergeren. Denk aan vette voeding, gekruide gerechten, cafeïne, alcohol, koolzuurhoudende dranken of kunstmatige zoetstoffen. Houd eventueel een eetdagboek bij om je persoonlijke triggers te ontdekken.
FODMAP-dieet
Het FODMAP-dieet is een van de meest onderzochte voedingsinterventies bij PDS. FODMAP staat voor Fermenteerbare Oligosachariden, Disachariden, Monosachariden en Polyolen: koolhydraten die slecht worden opgenomen in de dunne darm en in de dikke darm gefermenteerd worden door darmbacteriën. Dit kan gasvorming, buikpijn en diarree veroorzaken.
Bij het FODMAP-dieet vermijd je eerst enkele weken producten met veel FODMAPs (zoals bepaalde groenten, fruit, zuivel en granen) en herintroduceer je deze daarna stap voor stap. Zo ontdek je welke FODMAPs jij niet goed verdraagt. Onderzoek toont aan dat ongeveer 70 tot 75 procent van de mensen met PDS baat heeft bij dit dieet.
Het FODMAP-dieet is complex en kan tot voedingstekorten leiden als je het niet goed volgt. Doe dit daarom altijd onder begeleiding van een gespecialiseerde diëtist.
Psylliumvezels
Psylliumvezels (vlozaad) zijn oplosbare vezels die de ontlasting reguleren. Bij verstopping maken ze de ontlasting zachter, bij diarree juist vaster. Ze zijn vrij verkrijgbaar bij drogist of apotheek. Begin met een lage dosis, want in de eerste week kunnen de klachten tijdelijk toenemen.
Pepermuntolie
Maagsapresistente pepermuntoliecapsules kunnen helpen bij buikpijn en krampen. Pepermuntolie ontspant de darmspieren. Ongeveer één op de drie mensen met PDS ervaart verlichting van klachten. Kies voor capsules met een maagsapresistente coating, zodat de werkzame stof pas in de darmen vrijkomt en niet in de maag, waar het brandend maagzuur kan veroorzaken.
Probiotica
Over de effectiviteit van probiotica bij PDS is de wetenschap nog niet eenduidig. Sommige studies tonen een positief effect op bepaalde klachten, maar het verschilt sterk per probioticum en per persoon. De NHG-richtlijn adviseert terughoudendheid. Wil je probiotica uitproberen, doe dit dan minstens vier tot acht weken om te beoordelen of het effect heeft. Merk je niets? Dan heeft doorgaan weinig zin.
Medicijnen
Afhankelijk van je klachten kan de huisarts medicijnen voorschrijven:
Bij verstopping: laxeermiddelen zoals macrogol of magnesiumoxide. Bij onvoldoende effect kan linaclotide worden voorgeschreven, een middel dat de darmbeweging stimuleert en krampen vermindert.
Bij diarree: loperamide (Imodium) kan de ontlasting vaster maken. Gebruik dit niet dagelijks zonder overleg met je arts.
Bij pijn: paracetamol kan helpen bij milde pijn. Antidepressiva in lage dosering (zoals amitriptyline of citalopram) kunnen de pijngevoeligheid van de darm verminderen. Ze worden hierbij niet voorgeschreven tegen depressie, maar om de signaaloverdracht tussen darm en hersenen te beïnvloeden. Ongeveer één op de vier PDS-patiënten heeft hier baat bij.
Middelen als mebeverine en scopolaminebutyl worden niet meer aanbevolen vanwege onvoldoende bewijs voor effectiviteit.
Psychologische behandeling
Omdat PDS een stoornis is van de darm-hersenas, kunnen psychologische behandelingen effectief zijn, ook als je geen psychische klachten hebt. De behandelingen werken rechtstreeks in op de communicatie tussen darmen en hersenen.
Hypnotherapie: darmgerichte hypnotherapie is een van de best onderzochte behandelingen voor PDS. Tijdens de sessies word je in een ontspannen toestand gebracht en krijg je suggesties die gericht zijn op het kalmeren van de darmen. Onderzoek toont aan dat 70 tot 85 procent van de patiënten baat heeft bij deze behandeling, en dat de effecten langdurig aanhouden. Hypnotherapie is opgenomen in de NHG-richtlijn als behandeloptie.
Cognitieve gedragstherapie: deze therapie helpt om negatieve gedachtepatronen en angst rond darmklachten te doorbreken. Je leert anders om te gaan met klachten en de stress die ze veroorzaken.
Relaxatietherapie en mindfulness: technieken gericht op ontspanning kunnen de darmklachten verminderen door het stressniveau te verlagen.
Wanneer naar de huisarts?
Ga naar de huisarts als je langer dan enkele weken last hebt van buikpijn en veranderingen in je ontlastingspatroon. Neem direct contact op bij alarmsymptomen: bloed bij de ontlasting, onverklaard gewichtsverlies, aanhoudende koorts, buikpijn die 's nachts wakker maakt, of als de klachten voor het eerst optreden na je 50e verjaardag. Deze klachten kunnen wijzen op een andere aandoening die verder onderzoek vereist. Check ook de uitleg op Thuisarts.nl
Samenvatting: het Prikkelbare Darm Syndroom is geen pretje
PDS is een veelvoorkomende chronische darmaandoening waarbij buikpijn en veranderde stoelgang centraal staan. De klachten worden veroorzaakt door een verstoorde communicatie tussen darmen en hersenen, overgevoelige darmen en mogelijk veranderingen in het microbioom. Hoewel PDS niet te genezen is, kunnen de klachten vaak goed worden beheerst met aanpassingen in leefstijl en voeding, het FODMAP-dieet, psylliumvezels, pepermuntolie, medicijnen en psychologische behandelingen zoals hypnotherapie. De behandeling is persoonlijk: wat bij de één werkt, hoeft bij de ander niet te helpen. Werk samen met je huisarts en eventueel een diëtist of psycholoog om te ontdekken wat voor jou het beste werkt.
Bronnen:
Let op: dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie en vervangt geen medisch advies. Bij klachten als kortademigheid, een aanhoudend lage saturatie of andere zorgen over je gezondheid, neem altijd contact op met een arts.
Dit artikel is gebaseerd op de NHG-Standaard Prikkelbaredarmsyndroom (2022), de Multidisciplinaire richtlijn PDS (2022), informatie van het Maag Lever Darm Stichting en Thuisarts.nl.
Gepubliceerd op 7 december 2025. Laatste review op 6 maart 2026, 10:50 door Alex
