SIBO: symptomen, ademtest en behandeling van bacteriële overgroei

SIBO staat voor Small Intestinal Bacterial Overgrowth: een overgroei van bacteriën in de dunne darm. Bij SIBO zitten bacteriën die normaal in de dikke darm horen op de verkeerde plek, wat leidt tot vervelende spijsverteringsklachten. In dit artikel lees je hoe je SIBO herkent, hoe de diagnose wordt gesteld en welke behandelingen er zijn.

Wat is SIBO?

SIBO is de afkorting van Small Intestinal Bacterial Overgrowth, in het Nederlands: bacteriële overgroei in de dunne darm. Het is een aandoening waarbij er te veel bacteriën aanwezig zijn in de dunne darm, waardoor spijsverteringsklachten ontstaan.

In een gezond darmstelsel leven miljarden bacteriën, maar deze horen zich voornamelijk te bevinden in de dikke darm. De dikke darm bevat tot wel 100 miljard bacteriën per milliliter, terwijl de dunne darm normaal gesproken slechts ongeveer 10 miljoen bacteriën per milliliter bevat. Bij SIBO is deze balans verstoord en groeien er te veel bacteriën in de dunne darm.

Het probleem is dat deze bacteriën “mee-eten” van de voedselbrij die door je dunne darm stroomt. Ze gebruiken voedingsstoffen die eigenlijk voor jou bedoeld zijn, zoals ijzer, zink, magnesium en vitamine B12. Daarnaast produceren ze bij het verteren van koolhydraten gassen zoals waterstof en methaan, wat leidt tot een opgeblazen gevoel, buikpijn en veranderde stoelgang.

Hoe vaak komt SIBO voor?

SIBO is waarschijnlijk veel voorkomender dan gedacht, maar wordt in Nederland nog niet altijd herkend. Onderzoek toont aan dat bij 60 tot 85% van de mensen met het prikkelbare darmsyndroom (PDS) sprake is van SIBO. Wanneer deze patiënten specifiek voor de bacteriële overgroei werden behandeld, meldde 75% dat hun klachten verdwenen.

De diagnose PDS wordt vaak gegeven wanneer uitgebreid onderzoek naar darmklachten geen duidelijke oorzaak oplevert. SIBO wordt helaas nog niet standaard meegenomen in dit onderzoek, waardoor veel mensen met SIBO onnodig lang met klachten blijven rondlopen.

Symptomen van SIBO

De symptomen van SIBO lijken sterk op die van het prikkelbare darmsyndroom en andere spijsverteringsaandoeningen. Dit maakt het herkennen lastig. De klachten zijn vaak chronisch en houden langer dan drie maanden aan.

Veelvoorkomende klachten

De meest kenmerkende symptomen zijn extreme gasvorming en opgeblazen gevoel (vaak aangeduid als “SIBO-buik”), winderigheid, buikpijn en buikkrampen, wisselende stoelgang (diarree, obstipatie of beide), boeren na het eten, en misselijkheid.

Minder bekende symptomen

SIBO kan ook klachten veroorzaken buiten het maag-darmkanaal. Denk aan chronische vermoeidheid, brainfog of concentratieproblemen, huidproblemen zoals rosacea of eczeem, rusteloze benen, terugkerende blaasontstekingen, en stemmingsklachten zoals angst of depressie. Deze klachten ontstaan doordat voedingsstoffen niet goed worden opgenomen en doordat de bacteriën stoffen produceren die het lichaam belasten.

Wanneer verergeren de klachten?

Typisch voor SIBO is dat de klachten verergeren na het eten van voedsel dat de bacteriën graag fermenteren. Dit zijn vooral koolhydraatrijke voedingsmiddelen en vezelrijke producten. Juist “gezond eten” met veel groenten en vezels kan de klachten erger maken, omdat er dan meer voeding is voor de bacteriën om te fermenteren.

Oorzaken van SIBO

SIBO ontstaat wanneer de natuurlijke beschermingsmechanismen die de dunne darm schoonhouden niet goed werken. Er zijn verschillende factoren die hierbij een rol kunnen spelen.

Verstoord migrating motor complex (MMC)

Het migrating motor complex is een speciaal bewegingspatroon van je maag en dunne darm dat actief is tussen maaltijden door. Het werkt als een “schoonmaakgolf” die bacteriën en voedselresten richting de dikke darm duwt. Dit MMC wordt verstoord door stress, te snel eten, te vaak tussendoor eten (waardoor het MMC niet de kans krijgt om te werken), bepaalde medicijnen, en doorgemaakte voedselvergiftiging.

Bij veel SIBO-patiënten blijkt een eerdere voedselvergiftiging (door bacteriën als Salmonella, E. coli of Campylobacter) de oorsprong. De toxines die deze bacteriën produceren kunnen zenuwschade in de dunne darm veroorzaken, waardoor het MMC permanent minder goed werkt.

Verminderde maagzuurproductie

Maagzuur doodt bacteriën die je via voedsel binnenkrijgt. Wanneer je te weinig maagzuur produceert, kunnen er meer bacteriën de dunne darm bereiken. Langdurig gebruik van maagzuurremmers (PPI's) verhoogt daarom het risico op SIBO. Onderzoek toont aan dat maagzuurremmers de kans op darminfecties, waaronder SIBO, significant verhogen.

Anatomische afwijkingen

Operaties aan het maag-darmkanaal kunnen SIBO veroorzaken. Denk aan een maagverkleining (gastric bypass), verwijdering van de galblaas, operaties aan de alvleesklier, of verwijdering van een deel van de darmen. Ook structurele afwijkingen zoals vernauwingen of divertikels in de dunne darm kunnen bacteriële overgroei bevorderen.

Onderliggende aandoeningen

Verschillende aandoeningen verhogen het risico op SIBO. De ziekte van Crohn en andere inflammatoire darmziekten, diabetes mellitus (door verminderde darmmotiliteit), coeliakie, sclerodermie, en hypothyreoïdie kunnen allemaal bijdragen aan het ontstaan van bacteriële overgroei.

Diagnose: hoe wordt SIBO vastgesteld?

SIBO kan op verschillende manieren worden gediagnosticeerd. De meest gebruikte methode in Nederland is de ademtest.

De SIBO-ademtest

De ademtest is een niet-invasieve manier om SIBO vast te stellen. Tijdens de test drink je een suikeroplossing, meestal lactulose of glucose. Vervolgens worden gedurende twee tot drie uur om de 20-30 minuten ademmonsters genomen.

Het principe is als volgt: lactulose wordt normaal gesproken niet verteerd in de dunne darm en komt pas in de dikke darm aan waar bacteriën het fermenteren. Bij SIBO zijn er echter al bacteriën in de dunne darm die de lactulose fermenteren, waardoor er eerder gassen worden geproduceerd. De test meet de concentratie waterstof en methaan in je adem. Een vroege piek in waterstof (meer dan 20 ppm binnen 90 minuten) duidt op SIBO.

Belangrijk: in de 24 uur voor de test moet je koolhydraatarm eten, en je mag de afgelopen maand geen antibiotica hebben gebruikt. Dit om betrouwbare resultaten te krijgen.

Typen SIBO

Op basis van de ademtest kunnen verschillende typen SIBO worden onderscheiden. Bij waterstof-SIBO (H-SIBO) produceren de bacteriën vooral waterstofgas, wat vaak geassocieerd wordt met diarree. Bij methaan-SIBO (M-SIBO, ook wel IMO genoemd) produceren de micro-organismen vooral methaangas, wat vaker geassocieerd wordt met obstipatie. Sommige mensen hebben een gemengd beeld met zowel waterstof als methaan.

Andere diagnostische methoden

De gouden standaard voor SIBO-diagnose is het kweken van vloeistof uit de dunne darm, verkregen via een scopie. Dit is echter invasief en wordt in de praktijk weinig toegepast. Een darm-microbioomtest (ontlastingstest) kan aanwijzingen geven voor SIBO, maar kan niet exact bepalen waar in de darmen de overgroei zich bevindt. De ademtest blijft daarom de meest praktische en betrouwbare methode.

Behandeling van SIBO

De behandeling van SIBO richt zich op het verminderen van de bacteriële overgroei en het aanpakken van de onderliggende oorzaak. Zonder behandeling van de oorzaak is de kans op terugkeer groot: ongeveer 44% van de behandelde patiënten krijgt binnen 9 maanden opnieuw klachten.

Antibiotica

De meest voorkomende behandeling is antibiotica. Rifaximine is het meest gebruikte middel omdat het voornamelijk in de darm werkt en niet systemisch wordt opgenomen. Dit betekent minder bijwerkingen dan bij reguliere antibiotica. Bij methaan-SIBO wordt rifaximine vaak gecombineerd met neomycine voor betere resultaten.

Een nadeel van antibiotica is dat ze ook goede darmbacteriën kunnen aantasten. Na een antibioticakuur is het daarom belangrijk om de darmflora weer op te bouwen.

Natuurlijke antimicrobiële middelen

In de complementaire geneeskunde worden kruidenextracten gebruikt met antibacteriële eigenschappen. Voorbeelden zijn oregano-olie, knoflookextract, olijfbladextract en pepermuntolie. Onderzoek suggereert dat een combinatie van deze kruiden vergelijkbaar effectief kan zijn als rifaximine, hoewel meer studies nodig zijn.

Dieetaanpassingen

Voeding speelt een belangrijke rol bij SIBO. Er zijn verschillende dieetbenaderingen die kunnen helpen. Het low-FODMAP dieet beperkt voedingsmiddelen die snel worden gefermenteerd door bacteriën, zoals bepaalde koolhydraten en suikers. Het specifieke koolhydraatdieet (SCD) en het bi-fasische SIBO-dieet zijn andere opties. Deze diëten verminderen de symptomen doordat er minder “voedsel” is voor de bacteriën.

Belangrijk: deze diëten zijn niet bedoeld als permanente oplossing. Langdurig een zeer restrictief dieet volgen kan juist de balans van darmbacteriën verstoren. Dieetaanpassingen werken het beste als ondersteuning tijdens en na andere behandelingen.

Prokinetica

Om het MMC te stimuleren en de darmmotiliteit te verbeteren, kunnen prokinetica worden voorgeschreven. Dit zijn medicijnen die de darmbeweging bevorderen, zoals prucalopride of erytromycine in lage dosis. Ook gember heeft bewezen prokinetica-eigenschappen en kan als natuurlijk alternatief worden gebruikt.

Probiotica

De rol van probiotica bij SIBO is complex. Sommige onderzoeken tonen aan dat specifieke probiotica kunnen helpen om de bacteriële overgroei te verminderen en de darmflora te herstellen. Met name Bacillus coagulans lijkt veelbelovend. Andere probiotica kunnen de klachten juist verergeren. Het is daarom belangrijk om niet zomaar probiotica te nemen, maar dit af te stemmen met een behandelaar die ervaring heeft met SIBO.

SIBO-dieet: wat kun je wel en niet eten?

Tijdens de behandeling van SIBO kan een aangepast dieet helpen om de symptomen te verminderen. Het doel is om de bacteriën in de dunne darm zo min mogelijk “voeding” te geven.

Vermijden tijdens SIBO

Voedingsmiddelen die de klachten vaak verergeren zijn suikerrijke producten, brood en andere graanproducten, peulvruchten (bonen, linzen, kikkererwten), ui en knoflook, bepaalde groenten zoals bloemkool, broccoli en kool, appels, peren en steenfruit, zuivelproducten met lactose, en kunstmatige zoetstoffen.

Beter verdragen bij SIBO

Voedingsmiddelen die meestal goed worden verdragen zijn rijst en rijstproducten, vlees, vis en eieren, de meeste noten en zaden, bladgroenten en komkommer, citrusvruchten en bessen, harde kazen (lactosevrij), en gezonde vetten zoals olijfolie.

Belangrijk: timing van maaltijden

Bij SIBO is het cruciaal om het MMC (de schoonmaakgolf) de kans te geven om te werken. Dit betekent: niet constant tussendoor eten. Houd minimaal 4 uur tussen maaltijden en eet niet vlak voor het slapen. Geen snoepen of snacken tussendoor, ook al zijn het “gezonde” snacks.

Wanneer naar de huisarts?

Raadpleeg je huisarts als je chronische buikklachten hebt die langer dan drie maanden duren, als je regelmatig last hebt van een opgeblazen gevoel en gasvorming, als je eerder de diagnose prikkelbare darm hebt gekregen maar de behandeling niet werkt, of als je tekenen van voedingstekorten hebt zoals vermoeidheid, bleke huid of tintelingen.

SIBO wordt in Nederland nog niet altijd herkend door huisartsen en MDL-specialisten. Het kan helpen om zelf het onderwerp aan te kaarten en te vragen naar een SIBO-ademtest. Daarnaast zijn er gespecialiseerde therapeuten en klinieken die meer ervaring hebben met SIBO-diagnostiek en -behandeling.

Veelgestelde vragen

Kan SIBO genezen?

Ja, SIBO is behandelbaar. Met de juiste combinatie van antibiotica of kruiden, dieetaanpassingen en aanpak van de onderliggende oorzaak kunnen de meeste mensen van hun klachten afkomen. Wel is de kans op terugkeer relatief hoog (ongeveer 44%), vooral als de onderliggende oorzaak niet wordt aangepakt.

Hoe lang duurt een SIBO-behandeling?

Een antibioticakuur voor SIBO duurt meestal twee tot vier weken. Bij een natuurlijke aanpak met kruiden kan de behandeling langer duren, vaak twee tot drie maanden. Na de behandeling is een herstelperiode nodig om de darmflora te herstellen en de oorzaken aan te pakken.

Kan ik SIBO testen zonder arts?

Er zijn in Nederland thuistesten beschikbaar waarmee je een SIBO-ademtest kunt doen. Je stuurt de ademmonsters op en ontvangt de uitslag. Voor de interpretatie van de resultaten en een behandelplan is het echter verstandig om een gespecialiseerde therapeut te raadplegen.

Wat is het verschil tussen SIBO en prikkelbare darm (PDS)?

PDS is een verzamelnaam voor chronische darmklachten waarvoor geen duidelijke oorzaak is gevonden. SIBO is een specifieke oorzaak van darmklachten, namelijk bacteriële overgroei. Onderzoek toont aan dat 60-85% van de PDS-patiënten eigenlijk SIBO heeft. Wanneer SIBO wordt behandeld, verdwijnen de klachten vaak.

Helpt een probioticum bij SIBO?

Het hangt af van het type probioticum. Sommige soorten kunnen helpen, andere kunnen de klachten juist verergeren. Specifieke stammen zoals Bacillus coagulans lijken positieve effecten te hebben. Neem niet zomaar een willekeurig probioticum, maar overleg met een behandelaar die ervaring heeft met SIBO.

Kan stress SIBO veroorzaken?

Stress kan SIBO indirect veroorzaken of verergeren. Chronische stress verstoort het MMC (de schoonmaakgolf van de darm), vermindert de maagzuurproductie en beïnvloedt de darmmotiliteit. Dit creëert omstandigheden waarin bacteriële overgroei makkelijker kan ontstaan. Stressmanagement is daarom een belangrijk onderdeel van SIBO-behandeling.

Wat is SIFO?

SIFO staat voor Small Intestinal Fungal Overgrowth: een overgroei van schimmels (meestal Candida) in de dunne darm. SIFO kan samen voorkomen met SIBO en geeft vergelijkbare symptomen. De behandeling verschilt echter: bij SIFO worden antifungale middelen gebruikt in plaats van antibiotica.

Mag ik alcohol drinken met SIBO?

Alcohol wordt afgeraden bij SIBO. Het kan de darmwand irriteren, de darmmotiliteit verstoren en de groei van ongewenste bacteriën bevorderen. Tijdens de behandeling is het verstandig om alcohol volledig te vermijden.

Bronnen en achtergrond

Dit artikel is bedoeld ter informatie en vervangt geen professioneel medisch advies. Heb je klachten of twijfel je over je gezondheid? Raadpleeg dan altijd je huisarts of een andere gekwalificeerde zorgverlener.

Voor dit artikel is informatie gebruikt van: