Verpleegkundige diagnoses met NANDA: een uitgebreide gids en voorbeelden

Inhoud

Wat zijn NANDA verpleegkundige diagnoses?

NANDA-I is een classificatie van verpleegkundige diagnoses: onderbouwde oordelen over menselijke reacties op gezondheidsproblemen en levensprocessen. Het gaat om bestaande problemen, risico’s en mogelijkheden om gezondheid te verbeteren. Een label kies je op basis van de anamnese en verdere beoordeling, niet alleen op basis van een ziekte of één klacht.¹

De editie 2024–2026 bevat 277 verpleegkundige diagnoses, verdeeld over 13 domeinen. Diagnoselabels, definities en kenmerken kunnen per editie veranderen.² Deze diagnoses helpen verpleegkundigen om:

• Gezondheidsproblemen van patiënten uniform te benoemen, waardoor communicatie tussen zorgverleners eenduidig verloopt
• Diagnoses te koppelen aan interventies (NIC) en verwachte resultaten (NOC), wat zorgt voor een systematische aanpak
• Zorg te documenteren op een manier die aansluit bij internationale standaarden en elektronische patiëntendossiers.

Het belangrijkste verschil met medische diagnoses: een verpleegkundige diagnose richt zich op de reactie van de patiënt op een gezondheidsprobleem, niet op het probleem zelf. Bij diabetes mellitus type 2 onderzoek je bijvoorbeeld of iemand voldoende begrijpt van het behandelplan en dit kan uitvoeren. De medische diagnose alleen bewijst nog niet dat er een kennistekort of een probleem met zelfmanagement is.

Hoe verschilt een NANDA-diagnose van een medische diagnose?

Het verschil tussen medische en verpleegkundige diagnoses zorgt regelmatig voor verwarring. Hier het cruciale onderscheid:

Medische diagnose: Een arts identificeert een ziekte, aandoening of pathologisch proces. Voorbeelden zijn “pneumonie”, “fractuur” of “hypertensie”. Ook medische diagnoses kunnen tijdens onderzoek en behandeling worden bijgesteld.

Verpleegkundige diagnose: Een verpleegkundige identificeert hoe een patiënt reageert op ziekte, behandeling of levensomstandigheden, en welke problemen daarbij optreden waar verpleegkundige zorg nodig is. Deze diagnoses kunnen tijdens het zorgproces veranderen.

Een praktisch voorbeeld maakt dit duidelijker. Mevrouw Jansen (78 jaar) valt thuis en breekt haar heup:

Medische diagnose (arts): Collumfractuur links

Voorlopige verpleegkundige aandachtspunten:
– Acute pijn gerelateerd aan fractuur en weefselschade
– Beperkte mobiliteit gerelateerd aan pijn en bewegingsbeperking
– Risico op decubitus gerelateerd aan verminderde mobiliteit
– Angst gerelateerd aan plotselinge afhankelijkheid en ziekenhuisopname

Dit zijn aanknopingspunten voor verder onderzoek, geen volledig onderbouwde diagnoses. Je onderzoekt welke kenmerken en factoren werkelijk aanwezig zijn en toetst die aan de gebruikte NANDA-editie. Tijdens revalidatie kan de behoefte aan zorg veranderen.

Wil je begrijpen hoe NANDA-diagnoses passen in het grotere verpleegkundig proces? Lees dan ons artikel over NANDA, NIC en NOC, dat uitlegt hoe diagnoses, interventies en resultaten samenhangen.

De 13 domeinen van NANDA-I

De domeinen ordenen de diagnoses. Ze zijn geen vervanging voor een anamnesemodel, zoals de 11 patronen van Gordon. Je verzamelt eerst gegevens en gebruikt de classificatie daarna om passende diagnoses te vinden en te toetsen.^2,3

25 verpleegkundige problemen om mee te oefenen

Deze voorbeelden helpen je gegevens te herkennen die verder onderzoek vragen. Het zijn onderwerpen in gewone taal, geen ranglijst van de meest gebruikte diagnoses en geen lijst met officiële diagnoselabels. Welk label past, hangt af van de kenmerken, factoren en editie die je gebruikt.

1. Acute pijn: Pijn na een operatie, met informatie over plaats, ernst en invloed op bewegen.
2. Aanhoudende pijn: Langdurige pijn die het dagelijks functioneren of de nachtrust belemmert.
3. Valgevaar: Onzeker lopen of duizeligheid bij opstaan vraagt verdere risicobeoordeling.
4. Mobiliteit: Moeite met verplaatsen na een heupfractuur of beroerte.
5. Infectierisico: Een wond of infuus kan aanleiding zijn om risicofactoren te beoordelen.
6. Angst en zorgen: Een patiënt vertelt over spanning rond een operatie of behandeling.
7. Slaap: Vaak wakker liggen, met gevolgen voor het functioneren overdag.
8. Ontlasting: Moeilijke ontlasting, bijvoorbeeld bij verandering van medicatie of bewegen.
9. Gezondheidskennis: Iemand kan nog niet uitleggen wat het afgesproken behandelplan inhoudt.
10. Zelfmanagement: Het lukt niet om medicatie, controles of andere zorgafspraken in te passen.
11. Drukletsel: Beperkte mobiliteit vraagt beoordeling van de huid en het decubitusrisico.
12. Vermoeidheid: Uitputting beperkt activiteiten die iemand belangrijk vindt.
13. Ademhaling: Een veranderd ademhalingspatroon vraagt beoordeling van oorzaak en urgentie.
14. Huid: Een beschadigde huid vraagt beschrijving van plaats, omvang en kenmerken.
15. Urineverlies: Ongewild urineverlies belemmert dagelijkse activiteiten.
16. Glucoseregulatie: Problemen met het uitvoeren van glucosecontroles of afgesproken zelfzorg.
17. Sociale contacten: Iemand mist gewenste contacten of ervaart te weinig steun.
18. Verlies en rouw: Een ingrijpend verlies beïnvloedt het dagelijks leven en de zorgbehoefte.
19. Omgaan met belasting: De gebruikelijke manieren om met stress om te gaan helpen onvoldoende.
20. Temperatuur: Een afwijkende lichaamstemperatuur vraagt nadere beoordeling.
21. Mondgezondheid: Klachten van de mondslijmvliezen bemoeilijken eten of drinken.
22. Lichaamsbeeld: Een veranderde lichaamsfunctie of uiterlijk beïnvloedt het zelfbeeld.
23. Trombosepreventie: Langdurige immobiliteit is aanleiding om het preventiebeleid te controleren.
24. Mantelzorg: Een mantelzorger vertelt dat de zorgtaken te zwaar worden.
25. Verwardheid: Een plotselinge verandering in aandacht of gedrag vraagt snelle beoordeling.

Bij veranderingen in vitale functies kan de EWS-score helpen om verslechtering te signaleren. Zo’n score ondersteunt de beoordeling; zij stelt geen verpleegkundige of medische diagnose.

Hoe formuleer je een NANDA-diagnose correct?

De PES-structuur helpt je als student om je redenering zichtbaar te maken: probleem, etiologie en symptomen. NANDA-I schrijft voor de dagelijkse verslaglegging geen volledige PES-zin voor. Het gekozen label en de onderbouwing moeten wel terug te vinden zijn in het dossier. Volg daarbij de afspraken van je opleiding en zorgorganisatie.¹

P (Probleem): het NANDA-diagnoselabel
E (Etiologie): gerelateerd aan (de oorzaak/bijdragende factor)
S (Symptomen): blijkend uit (kenmerken uit wat de patiënt vertelt en wat je waarneemt)

Niet iedere medische oorzaak hoort automatisch bij de E. NANDA-I onderscheidt samenhangende factoren waarop verpleegkundige zorg invloed kan hebben van geassocieerde aandoeningen, ingrepen en medicatie. Controleer dat onderscheid bij de gekozen diagnose en leg de medische context afzonderlijk vast.²

Hieronder staan vereenvoudigde oefenvoorbeelden. Controleer bij een echte casus het exacte label en de bijbehorende kenmerken en factoren in de gebruikte editie. Een probleemgerichte diagnose, risicodiagnose en gezondheidsbevorderende diagnose vragen elk een andere onderbouwing.⁴

Voorbeeld 1: een actueel probleem onderzoeken
Na de operatie meldt de patiënt pijn van 7/10 en houdt die het pijnlijke gebied stil. Dat ondersteunt een vermoeden van acute pijn. Onderzoek welke beïnvloedbare factoren meespelen; de operatie is medische context, geen vanzelfsprekende etiologie.

Voorbeeld 2: risico-diagnose
Bij een volwassen patiënt zijn evenwichtsproblemen vastgesteld. Onderzoek daarmee het valrisico en controleer het leeftijdsspecifieke label en de risicofactoren. Medicatie met sederende werking noteer je als medische context.

Let op: bij risico-diagnoses gebruik je geen “blijkend uit”-gedeelte, omdat het probleem nog niet is opgetreden. Je noemt alleen de risicofactoren.

Voorbeeld 3: gezondheidsbevorderende diagnose
Een patiënt wil de eigen gezondheidsvaardigheden verbeteren en benoemt concreet waaraan die wil werken. Die uitgesproken wens kan een aanknopingspunt zijn voor een gezondheidsbevorderende diagnose; alleen vragen stellen bewijst die bereidheid nog niet.

Van Gordon-patroon naar NANDA-diagnose: praktische voorbeelden

Met de 11 functionele gezondheidspatronen van Gordon kun je de anamnese ordenen. Maar hoe kom je van die anamnese bij een NANDA-diagnose? Onderstaande korte oefencasussen laten zien welke gegevens je bij elkaar kunt brengen. Een Gordon-patroon leidt niet automatisch tot één diagnose; dezelfde gegevens kunnen meerdere patronen raken.³

Situatie 1: Meneer de Vries (68 jaar) – patroon 5: slaap en rust

Anamnese volgens Gordon:
– Slaapt sinds hartinfarct slecht, maakt zich ’s nachts zorgen
– Ligt vaak wakker tussen 02:00-04:00 uur
– Overdag moe en prikkelbaar
– Drinkt ’s avonds koffie om de dag door te komen

Voorlopige formulering om aan de classificatie te toetsen:
Verstoord slaappatroon gerelateerd aan angst voor nieuw hartinfarct en inadequate slaaphygiëne (avondkoffie) blijkend uit rapportage nachts wakker liggen, vermoeidheid overdag en geprikkeldheid.

Wil je meer weten over het gebruik van de Gordon-patronen? Lees ons uitgebreide artikel over de 11 patronen van Gordon.

Situatie 2: Mevrouw Bakker (45 jaar) – patroon 1: gezondheidsbeleving en -instandhouding

Anamnese volgens Gordon:
– Type 2 diabetes, recent gediagnosticeerd
– Weet niet welk voedsel bloedsuiker verhoogt
– Meet glucosewaarden onregelmatig
– Begrijpt instructie over koolhydraten niet goed

Voorlopige formulering om aan de classificatie te toetsen:
De patiënt kan de voedings- en glucose-instructies nog niet uitleggen. Onderzoek welk begrip ontbreekt en welke uitleg en ondersteuning eerder zijn gegeven. De recente diabetesdiagnose alleen verklaart het kennisprobleem niet.

Situatie 3: Meneer Jansen (82 jaar) – patroon 3: uitscheiding

Anamnese volgens Gordon:
– Prostaatoperatie 3 weken geleden
– Urineverlies bij hoesten, niezen, bukken
– Durft niet naar fysiotherapie of boodschappen vanwege angst voor ongelukjes
– Gebruikt 4-5 incontinentieverband per dag

Voorlopige formulering om aan de classificatie te toetsen:
Het urineverlies hangt in deze beschrijving samen met hoesten, niezen en bukken. Dat is aanleiding om inspanningsgebonden urineverlies verder te onderzoeken. Een prostaatoperatie bewijst op zichzelf geen verzwakte bekkenbodemspieren.

Situatie 4: Mevrouw Peters (55 jaar) – patroon 6: cognitie en perceptie

Anamnese volgens Gordon:
– Chemotherapie voor borstkanker gestart
– Verward over medicatieschema: 5 verschillende medicijnen
– Vergeet doses in te nemen
– Weet niet welke bijwerkingen ze moet melden

Voorlopige formulering om aan de classificatie te toetsen:
Mogelijk onvoldoende begrip van het medicatieschema, blijkend uit vragen en vergeten innames. Onderzoek eerst of onduidelijke uitleg, geheugenproblemen, bijwerkingen of praktische drempels meespelen. Je kunt uit deze gegevens niet concluderen dat chemotherapie de cognitieve oorzaak is.

Veelgemaakte fouten bij NANDA-diagnoses

Studenten maken regelmatig dezelfde fouten bij het stellen van NANDA-diagnoses. Hier de belangrijkste valkuilen:

Fout 1: medische diagnose gebruiken als verpleegkundige diagnose

Fout: “Diabetes mellitus type 2”
Beter: onderzoek bijvoorbeeld of er een onderbouwd probleem met zelfmanagement is; de diagnose diabetes bewijst dat niet.

Een verpleegkundige diagnose benoemt de menselijke reactie of kwetsbaarheid waarvoor verpleegkundige zorg nodig is. Een ziektebenaming alleen geeft daar onvoldoende informatie over.

Fout 2: interventie als diagnose formuleren

Fout: “Hulp bieden bij wassen en aankleden”
Beter: beschrijf wat de patiënt niet zelf kan uitvoeren, welke factoren meespelen en welk label daarbij past.

Een diagnose beschrijft het probleem, niet wat je eraan gaat doen.

Fout 3: een oordeel opschrijven zonder onderbouwing

Fout: “Risico op vallen gerelateerd aan nalatigheid personeel”
Beter: noteer de vastgestelde evenwichtsproblemen en beoordeel passende risicofactoren; leg sederende medicatie apart vast als medische context.

Beschrijf concrete bevindingen en aantoonbare factoren. Een vermoeden van onveilige zorg hoort bovendien in de daarvoor afgesproken meldroute; het vervangt de diagnostische onderbouwing niet.

Fout 4: vaag blijven in de symptomen

Fout: “Acute pijn blijkend uit pijn”
Goed: “Acute pijn blijkend uit pijnscore 8/10, kreunen bij beweging, beschermende houding en verhoogde bloeddruk”

Beschrijf concreet wat de patiënt vertelt en wat je waarneemt. Zelfgerapporteerde pijn is waardevolle informatie: noteer bijvoorbeeld plaats, intensiteit, verloop en invloed op activiteiten. Verhoogde bloeddruk of hartslag is niet specifiek genoeg om pijn op zichzelf vast te stellen.¹

Fout 5: risico-diagnose met symptomen

Fout: “Risico op decubitus blijkend uit roodheid stuitbeen”
Beter: onderzoek de huidafwijking en stel vast of al drukletsel aanwezig is. Niet-wegdrukbare roodheid kan decubitus categorie 1 zijn, terwijl de huid nog intact is. Alleen “roodheid” is dus onvoldoende om het juiste label of de categorie vast te stellen.⁵

Een risicodiagnose onderbouw je met risicofactoren, niet met kenmerken van het probleem dat je wilt voorkomen. Een bestaand probleem kan wel naast andere risico’s voorkomen.

Fout 6: etiologie en symptomen door elkaar halen

Fout: “Angst gerelateerd aan verhoogde hartslag en zweten”
Beter: beschrijf de uitgesproken zorgen, hun invloed op het functioneren en wat de patiënt als aanleiding noemt.

Verhoogde hartslag en zweten beschrijven waarnemingen. Ze bewijzen op zichzelf geen angst en verklaren niet waardoor die is ontstaan.

Fout 7: onjuiste NANDA-terminologie

Schrijf niet alleen “weinig kennis over ziekte”. Zoek in de gebruikte editie het label dat past bij de vastgestelde kennis, de definitie en de bijbehorende indicatoren.

Een herkenbare term uit een oud studieboek hoeft niet ongewijzigd in de nieuwste editie te staan.

Hoe blijf je actueel met NANDA?

NANDA-I actualiseert het classificatiesysteem regelmatig. Nieuwe diagnoses worden toegevoegd, oude worden aangepast of verwijderd. Voor professionals is het belangrijk om:

• De afgesproken NANDA-I-editie te raadplegen. De classificatie 2024–2026 is ook als Nederlandstalig boek beschikbaar; BSL publiceerde deze vertaling in 2026⁶
• Te letten op updates in elektronische patiëntendossiers (EPD’s), die werken met de geïmplementeerde NANDA-versie
• Scholing te volgen over nieuwe of gewijzigde diagnoses

Controleer welke editie en selectie in het EPD of ECD van je organisatie zijn opgenomen. Een ontbrekend label in het keuzemenu is geen reden om zonder onderbouwing een ander label te kiezen.

NANDA in combinatie met andere systemen

NANDA wordt vaak gecombineerd met andere classificatiesystemen:

NANDA-NIC-NOC: NANDA-I beschrijft diagnoses, NIC (Nursing Interventions Classification) interventies en NOC (Nursing Outcomes Classification) zorgresultaten. Het zijn afzonderlijke classificaties die je in samenhang kunt gebruiken; ze nemen het klinisch redeneren niet over.⁷ Lees meer over deze samenhang in ons artikel over NANDA-NIC-NOC.

Gordon met NANDA: In Nederland combineren veel verpleegkundigen de 11 patronen van Gordon (voor anamnese) met NANDA-diagnoses. Gordon helpt bij systematisch gegevensverzamelen, NANDA bij het benoemen van de gevonden problemen.

Omaha System: Dit systeem wordt vooral gebruikt in de wijkverpleging en combineert probleemlabels, interventies en uitkomsten in één classificatie. Welke classificatie past, hangt af van de zorgcontext en de afspraken binnen je organisatie; het ene systeem is niet algemeen beter voor thuiszorg. Meer informatie vind je in ons artikel over het Omaha System.

ICNP (International Classification for Nursing Practice): Dit is een alternatief classificatiesysteem ontwikkeld door de International Council of Nurses. De keuze voor een classificatie volgt de afspraken in je organisatie.

Praktijktips voor het werken met NANDA

Begin met de meest voorkomende diagnoses die bij jouw werkveld passen. Een verpleegkundige op een orthopedische afdeling gebruikt andere diagnoses dan een wijkverpleegkundige.

Gebruik voor de anamnese een passend raamwerk, zoals Gordon. De 13 NANDA-domeinen helpen daarna om diagnoses in de classificatie op te zoeken en te vergelijken.

Prioriteer je diagnoses. Niet alle geïdentificeerde problemen hebben dezelfde urgentie. Bepaal de prioriteit op basis van urgentie, risico op verslechtering en wat voor de patiënt belangrijk is. Een ernstig risico kan vóór een bestaand probleem komen; “acuut gaat altijd voor chronisch” is geen veilige vaste regel.⁸

Update je diagnoses regelmatig. Verpleegkundige diagnoses zijn dynamisch. Wat vandaag een risico is, kan morgen een actueel probleem zijn. Wat deze week een probleem was, kan volgende week opgelost zijn.

Betrek de patiënt bij het stellen van diagnoses. NANDA-diagnoses gaan over hoe de patiënt zijn situatie ervaart. De patiënt zelf is de beste bron voor die informatie.

Wees specifiek in je formuleringen. Vraag bij zorgen over een operatie bijvoorbeeld wat de patiënt nog niet weet en of eerdere ervaringen meespelen. Leg de antwoorden vast in plaats van zelf een oorzaak in te vullen.

Naslagwerk: NANDA International 2024–2026

Verpleegkundige diagnoses en classificaties

Wil je een diagnoselabel, definitie of bijbehorende kenmerken controleren? De Nederlandstalige uitgave van NANDA International: Verpleegkundige diagnoses en classificaties 2024–2026 is daarvoor het gerichte naslagwerk. BSL beschrijft het als de vertaling van de internationale editie 2024–2026, met uitleg over gegevensanalyse en klinisch redeneren.⁶

NANDA International: Verpleegkundige diagnoses en classificaties 2024–2026

Verkrijgbaar bij

bol (€69,95)

Het boek past bij verpleegkundestudenten en verpleegkundigen die met deze classificatie werken. Het voordeel is dat je de officiële definities en criteria in één uitgave kunt opzoeken. Het is een omvangrijk naslagwerk, geen beknopt oefenboek met alleen uitgewerkte PES-zinnen. Controleer vóór aankoop of je opleiding of organisatie deze editie gebruikt en of je al toegang hebt via een bibliotheek of digitaal systeem. De gekozen uitvoering is het Nederlandstalige papieren boek, ISBN 9789036831758.

Gepubliceerd op 12 december 2025. Laatste review op 17 oktober 2026, 12:18 door Alex

Laat dit veld leeg

Op de hoogte blijven van onze nieuwe artikelen?

Schrijf je gratis in voor onze nieuwsbrief over Zorg & Verpleegkunde. We sturen je 1x per maand een update als we interessante nieuwe artikelen voor je hebben geplaatst. Anders niet.

We respecteren je privacy. Geen spam, uitschrijven kan altijd.

Gelukt! We hebben je een mailtje gestuurd om je abonnement te bevestigen. Pas na die bevestiging ben je aangemeld voor de nieuwsbrief.Zie je de mail niet? Controleer je spammap.