Je kent het vast: een patiënt met meerdere klachten, een complex dossier en de vraag hoe je dit allemaal helder krijgt. De PES-methode biedt uitkomst. Met deze structuur breng je in één zin het probleem, de oorzaak en de symptomen samen. Zo weet je precies wat er speelt en kun je gerichte zorg bieden. Dit artikel laat je stap voor stap zien hoe je een sterke PES-zin opstelt, met praktijkvoorbeelden en oefencasussen.
Wat is de PES-methode?
De PES-methode is een hulpmiddel waarmee verpleegkundigen en verzorgenden een verpleegkundige diagnose formuleren. PES staat voor drie onderdelen die samen een compleet beeld geven van de zorgsituatie. De P staat voor probleem: de verpleegkundige diagnose of het gezondheidsprobleem dat de patiënt ervaart. De E staat voor etiologie: de oorzaak of oorzaken van het probleem. De S staat voor symptomen: de signalen en verschijnselen waaraan je het probleem herkent.
De kracht van de PES-structuur zit in de samenhang. Door probleem, oorzaak en symptomen aan elkaar te koppelen, wordt direct duidelijk wat er speelt, waardoor het komt en hoe het zich uit. Dit helpt niet alleen bij het stellen van de diagnose, maar ook bij het kiezen van interventies die echt werken.
De PES-methode werd ontwikkeld door dr. Marjory Gordon, een Amerikaanse verpleegkundig theoretica die de basis legde voor moderne verpleegkundige diagnostiek. Zij is ook bekend van de 11 gezondheidspatronen van Gordon, die vaak samen met de PES-methode worden gebruikt voor een systematische patiëntbeoordeling.
Waar staat PES voor in de zorg?
In de dagelijkse zorgpraktijk kom je de afkorting PES regelmatig tegen. Verpleegkundigen en verzorgenden gebruiken deze structuur om problemen helder te krijgen en overdraagbaar te maken. Laten we elk onderdeel bekijken.
P: het probleem
Het probleem is de verpleegkundige diagnose. Dit verschilt van een medische diagnose, want die stelt de arts. Een verpleegkundige diagnose beschrijft een gezondheidsprobleem dat binnen het verpleegkundig domein valt en waarop je als verpleegkundige kunt interveniëren. Voorbeelden zijn acute pijn, zelfzorgtekort, verstoord slaappatroon, risico op infectie of angst. Bij het formuleren van het probleem kun je gebruikmaken van de NANDA-classificatie, een internationaal erkend systeem met meer dan 250 gestandaardiseerde verpleegkundige diagnoses.
E: de etiologie
De etiologie beschrijft de oorzaak of beïnvloedende factoren van het probleem. Dit kunnen lichamelijke, psychische, sociale of omgevingsfactoren zijn. Het benoemen van de oorzaak bepaalt de richting van je interventies: hier moet je op inspelen om het probleem op te lossen. Gebruik bij voorkeur geen medische diagnose als etiologie. De formulering “pijn gerelateerd aan diabetes” geeft je weinig handvatten, terwijl “pijn gerelateerd aan verminderde wondgenezing en neuropathie” direct duidelijk maakt waarop je kunt interveniëren.
S: de symptomen
De symptomen zijn de concrete, waarneembare tekenen die bevestigen dat het probleem aanwezig is. Dit kunnen objectieve signalen zijn die meetbaar zijn, zoals koorts of bloeddruk. Het kunnen ook subjectieve signalen zijn die de patiënt rapporteert, zoals pijn of vermoeidheid. Goede symptomen zijn specifiek en verifieerbaar. Schrijf niet “patiënt ziet er moe uit”, maar “patiënt geeft aan maximaal vier uur per nacht te slapen en heeft donkere wallen onder de ogen”.
Hoe maak je een PES-structuur?
Het opstellen van een goede PES-methode vraagt om een systematische aanpak. Hieronder vind je een stap-voor-stap handleiding die je direct kunt toepassen.
Begin met een grondige anamnese. Observeer de patiënt, voer metingen uit, lees het dossier en voer gesprekken. Gebruik eventueel de 11 patronen van Gordon om systematisch alle gezondheidsgebieden te doorlopen. Dit voorkomt dat je belangrijke informatie mist.
Vervolgens identificeer je het probleem door jezelf de vraag te stellen: wat is het werkelijke probleem? Waar heeft de patiënt last van in het dagelijks functioneren? Formuleer dit als een verpleegkundige diagnose en controleer of het probleem binnen jouw beroepsdomein valt. Een veelgemaakte fout is om een symptoom als probleem te benoemen in plaats van het onderliggende probleem.
Daarna analyseer je de oorzaak. Onderzoek wat de oorzaak of beïnvloedende factoren zijn. Vraag jezelf af waardoor dit probleem is ontstaan en of er meerdere factoren spelen. Kies de meest relevante oorzaken waarop je kunt interveniëren. Te veel oorzaken noemen maakt je diagnose onduidelijk.
Vervolgens documenteer je de symptomen door de concrete signalen te beschrijven die het probleem bevestigen. Wees specifiek en objectief, gebruik meetbare gegevens waar mogelijk en combineer objectieve en subjectieve symptomen voor een compleet beeld.
Ten slotte breng je alles samen in één heldere PES-zin volgens dit format: het probleem, gerelateerd aan de etiologie, zoals blijkt uit de symptomen. Een voorbeeld: “Acute pijn gerelateerd aan postoperatieve wondgenezing, zoals blijkt uit een VAS-score van 7, gespannen gezichtsuitdrukking en verhoogde hartslag van 95 slagen per minuut.”
PES-methode voorbeelden uit de praktijk
Theorie wordt pas duidelijk met concrete voorbeelden. Hieronder vind je zes uitgewerkte PES-formuleringen voor veelvoorkomende zorgsituaties die je direct kunt gebruiken als referentie.
Voorbeeld 1: patiënt met acute pijn
Bij een patiënt met acute pijn na een heupoperatie is het probleem acute pijn. De etiologie is gerelateerd aan de recente chirurgische ingreep. De symptomen zijn een VAS-score van 7, verbale uitingen van pijn waarbij de patiënt zegt dat het pijn doet bij bewegen, een gespannen gezichtsuitdrukking en een verhoogde hartslag van 92 slagen per minuut. De complete PES-zin luidt: “Acute pijn gerelateerd aan recente heupoperatie, zoals blijkt uit een VAS-score van 7, verbale pijnuitingen, gespannen gelaatsuitdrukking en een hartslag van 92 slagen per minuut.”
Voorbeeld 2: patiënt met risico op infectie
Bij een patiënt met een katheter is het probleem risico op infectie. De etiologie is gerelateerd aan invasieve katheterisatie en verminderde weerstand. De symptomen zijn roodheid rond de katheter-insteekplaats, een temperatuur van 38,2 graden Celsius en een verhoogde CRP-waarde. Bij een risicodiagnose gebruik je eigenlijk alleen P en E omdat er nog geen symptomen zijn. In dit voorbeeld zijn er al beginnende symptomen, waardoor het een actueel probleem wordt.
Voorbeeld 3: patiënt met zelfzorgtekort
Het probleem is zelfzorgtekort in wassen en aankleden. De etiologie is gerelateerd aan verminderde mobiliteit na een CVA en cognitieve beperkingen. De symptomen zijn dat de patiënt zichzelf niet kan wassen zonder hulp, niet in staat is zelfstandig kleding aan te trekken en de volgorde van handelingen vergeet.
Voorbeeld 4: patiënt met verstoord slaappatroon
Het probleem is verstoord slaappatroon. De etiologie is gerelateerd aan piekeren over de thuissituatie en een onbekende ziekenhuisomgeving. De symptomen zijn dat de patiënt drie tot vier uur per nacht slaapt, overdag vermoeid is, moeite heeft met in slaap vallen en meerdere keren per nacht wakker wordt.
Voorbeeld 5: patiënt met voedingstekort
Het probleem is voedingstekort, minder dan de lichaamsbehoefte. De etiologie is gerelateerd aan misselijkheid door chemotherapie en verminderde eetlust. De symptomen zijn gewichtsverlies van vier kilogram in twee weken, de patiënt laat meer dan de helft van de maaltijden staan en het BMI is gedaald naar 18,5.
Voorbeeld 6: patiënt met angst
Het probleem is angst. De etiologie is gerelateerd aan onzekerheid over de diagnose en gebrek aan informatie over het behandeltraject. De symptomen zijn dat de patiënt aangeeft zich zorgen te maken, herhaaldelijk dezelfde vragen stelt, een verhoogde hartslag heeft en transpireert.
Oefenen met de PES-methode
Het formuleren van een goede PES is een vaardigheid die je moet oefenen. Veel verpleegkundigen vinden het in het begin lastig om de juiste woorden te kiezen. Dat is normaal. Hieronder vind je een oefencasus waarmee je direct aan de slag kunt.
Oefencasus: mevrouw Jansen
Mevrouw Jansen is 78 jaar en opgenomen op de afdeling interne geneeskunde. Ze heeft diabetes mellitus type 2 en is twee dagen geleden gevallen thuis. Ze ligt veel in bed en komt alleen uit bed voor toiletgang. Bij observatie zie je dat haar huid op de stuit rood is en warm aanvoelt. Ze klaagt over pijn bij het liggen. Mevrouw eet weinig en laat regelmatig maaltijden staan. Ze geeft aan zich somber te voelen sinds de val. De opdracht is om minimaal twee PES-zinnen te formuleren op basis van deze casus.
Uitwerking oefencasus
De eerste PES gaat over het huidprobleem. Het probleem is verstoorde huidintegriteit, oftewel beginnende decubitus. De etiologie is gerelateerd aan verminderde mobiliteit, langdurige druk op de stuit en verminderde voedingsinname. De symptomen zijn roodheid op de stuit die niet wegtrekt bij drukverlichting, warmte ter plaatse en pijnklachten bij liggen. De complete zin luidt: “Verstoorde huidintegriteit gerelateerd aan verminderde mobiliteit en langdurige druk op de stuit, zoals blijkt uit niet-wegdrukbare roodheid, warmte en pijnklachten bij liggen.”
De tweede PES gaat over voeding. Het probleem is voedingstekort. De etiologie is gerelateerd aan sombere stemming en verminderde eetlust na de val. De symptomen zijn dat de patiënt maaltijden laat staan en minder dan de helft van de aangeboden voeding eet.
Een derde PES zou kunnen gaan over stemming. Het probleem is situationele somberheid. De etiologie is gerelateerd aan verlies van zelfstandigheid na de val. De symptomen zijn dat de patiënt aangeeft zich somber te voelen en verminderde interesse toont in activiteiten.
PES-methode in een zorgplan
In de praktijk vormt de PES-structuur de basis voor het zorgplan. De diagnose bepaalt welke doelen je stelt en welke interventies je kiest. Hieronder zie je hoe een complete PES doorwerkt naar concrete zorg.
De verpleegkundige diagnose luidt: “Risico op verstoorde huidintegriteit gerelateerd aan verminderde mobiliteit, ondervoeding en diabetes mellitus, zoals blijkt uit niet-wegdrukbare roodheid op de stuit (graad 1 decubitus), een BMI van 18 en langdurig bedlegerig zijn.”
Het SMART-doel is: “Over zeven dagen is de roodheid op de stuit verdwenen en zijn er geen nieuwe drukplekken ontstaan.”
De interventies vloeien direct voort uit de etiologie. Wisselligging elke twee tot drie uur vermindert de druk. Dagelijkse huidinspectie signaleert verslechtering tijdig. Een anti-decubitusmatras verdeelt de druk beter. Eiwitrijke voeding en drinkvoeding ondersteunen de wondgenezing. Mobilisatie minimaal drie keer per dag uit bed bevordert de doorbloeding. De evaluatie bestaat uit dagelijkse beoordeling van de huidconditie en wekelijkse evaluatie van het zorgplan.
Zonder een goede PES-diagnose is het lastig om effectieve interventies te kiezen. Je weet dan niet precies waarop je moet ingrijpen.
Veelgemaakte fouten bij de PES-methode
Ook ervaren verpleegkundigen maken soms fouten bij het opstellen van een PES. Herken je deze valkuilen, dan kun je ze vermijden.
De eerste fout is een medische diagnose als probleem gebruiken. “Diabetes mellitus gerelateerd aan…” is fout omdat diabetes een medische diagnose is, geen verpleegkundige diagnose. Je kunt diabetes niet verpleegkundig behandelen. “Risico op verstoorde glucoseregulatie gerelateerd aan onvoldoende kennis over insulinetoediening” geeft je wel handvatten voor interventies.
De tweede fout is te vage symptomen. “Patiënt ziet er niet goed uit” is subjectief en niet verifieerbaar. Een collega kan dit heel anders interpreteren. “Bleke gelaatskleur, donkere wallen en gewichtsverlies van drie kilogram in één week” is concreet en meetbaar.
De derde fout is een oorzaak buiten je invloedssfeer. “Pijn gerelateerd aan kanker” geeft je geen aanknopingspunten. Je kunt de kanker niet behandelen. “Pijn gerelateerd aan tumordruk op zenuwen en onvoldoende pijnstilling” laat zien waarop je wel kunt interveniëren, namelijk de pijnstilling.
De vierde fout is symptomen verwisselen met oorzaak. “Verstoord slaappatroon gerelateerd aan vermoeidheid” klopt niet. Vermoeidheid is een gevolg van slaapgebrek, niet de oorzaak. “Verstoord slaappatroon gerelateerd aan pijn en onrustige omgeving” beschrijft de werkelijke oorzaken.
De vijfde fout is te veel oorzaken noemen. Een etiologie met zes verschillende factoren maakt onduidelijk waar je je op moet richten. Kies de twee tot drie meest relevante en beïnvloedbare oorzaken.
PES versus PE: wanneer gebruik je welke?
Niet elke diagnose heeft een S-component. Het type diagnose bepaalt welke structuur je gebruikt.
Een probleemdiagnose gebruikt de volledige PES-structuur. Dit is een actueel probleem dat nu aanwezig is. Alle drie de componenten zijn aanwezig: probleem, etiologie en symptomen. Een voorbeeld is “acute pijn gerelateerd aan postoperatieve wond, zoals blijkt uit VAS-score 7 en gespannen houding.”
Een risicodiagnose gebruikt alleen PE. Dit is een potentieel probleem dat nog niet aanwezig is, maar waarvoor risicofactoren bestaan. Er zijn geen symptomen, want het probleem bestaat nog niet. Een voorbeeld is “risico op decubitus gerelateerd aan verminderde mobiliteit en ondervoeding.”
Een welzijnsdiagnose gebruikt PS. Dit is een situatie waarin de patiënt bereid is om zijn gezondheidstoestand te verbeteren. Er is geen specifieke oorzaak, maar wel een positieve uitgangssituatie. Een voorbeeld is “bereidheid tot verbetering van voedingspatroon, zoals blijkt uit vraag om voedingsadvies en motivatie om leefstijl aan te passen.”
PES-methode vergeleken met andere methodes
De PES-structuur is niet de enige methodiek in de verpleegkunde. Elke methode heeft een eigen doel en toepassing.
De SBAR-methode staat voor Situation, Background, Assessment en Recommendation. Dit is een communicatiemethode voor overdrachten. Waar de PES-methode diagnoses formuleert, is SBAR bedoeld voor korte, gestructureerde communicatie tussen zorgverleners. De methodes vullen elkaar aan: met PES stel je de diagnose, met SBAR communiceer je erover naar collega's of artsen.
Het NANDA-NIC-NOC systeem integreert verpleegkundige diagnoses, interventies en uitkomsten. Volgens de NANDA International classificatie zijn er meer dan 250 gestandaardiseerde diagnoses beschikbaar. De PES-methode is vaak de structuur waarmee je een NANDA-diagnose formuleert. Ze worden regelmatig gecombineerd.
De 11 patronen van Gordon zijn een assessment-instrument dat je helpt om systematisch gegevens te verzamelen over alle gezondheidsgebieden. De PES-methode gebruik je vervolgens om de gevonden problemen te formuleren. Gordon ontwikkelde beide methodes, waardoor ze naadloos op elkaar aansluiten.
De SOEP-methode staat voor Subjectief, Objectief, Evaluatie en Plan. Dit is een rapportagemethode voor dagelijkse verslaglegging. PES en SOEP hebben verschillende functies: de PES-methode voor diagnoses, SOEP voor voortgangsrapportage.
Het Omaha Systeem is vooral populair in de wijkverpleging en werkt met vier domeinen in plaats van de PES-structuur. De P komt overeen met het aandachtsgebied, de S met de signalen en symptomen. Alleen de E heeft geen vaste plek en moet je in de toelichting verwerken.
PES-methode en klinisch redeneren
De PES-methode staat niet op zichzelf maar is een onderdeel van het bredere proces van klinisch redeneren. Klinisch redeneren is het denkproces waarbij je als verpleegkundige gegevens verzamelt, analyseert en tot conclusies komt over de beste zorg.
Bij klinisch redeneren doorloop je een aantal stappen. Je verzamelt gegevens door te observeren, meten, vragen stellen en het dossier lezen. Daarna orden je de gegevens, bijvoorbeeld met de 11 patronen van Gordon. Vervolgens analyseer je de gegevens door verbanden te leggen en afwijkingen te herkennen. Dan trek je conclusies, en hier komt de PES-structuur om de hoek. Daarna plan je interventies en tot slot evalueer je of het werkt.
De PES-methode helpt specifiek bij het formuleren van je conclusie in de vorm van een verpleegkundige diagnose. Een goed geformuleerde PES maakt het makkelijker om gerichte interventies te kiezen. Zonder deze structuur blijven problemen vaak vaag omschreven, waardoor interventies minder effectief zijn.
Tips voor het oefenen met de PES-methode
Wil je beter worden in het formuleren van PES-zinnen? Let dan op de volgende tips:
- Oefen met casussen uit studieboeken of online en maak daar PES-formuleringen bij.
- Bespreek met collega's en vraag feedback op je formuleringen.
- Gebruik de NANDA-classificatie, want dit geeft je een gevalideerde lijst van verpleegkundige diagnoses om uit te kiezen.
- Check jezelf door bij elke PES de vraag te stellen of je hier als verpleegkundige iets aan kunt doen. Is het antwoord nee, herformuleer dan.
- Begin simpel met duidelijke gevallen zoals acute pijn of zelfzorgtekort voordat je complexere diagnoses aanpakt.
- Lees vakliteratuur zoals het Handboek Verpleegkundige Diagnosen van Lynda Carpenito, een standaardwerk met meer dan 200 uitgewerkte voorbeelden.
- Een goede manier om te oefenen is door bij elke patiënt die je verzorgt in gedachten een PES te formuleren. Zelfs als je het niet opschrijft, scherpt dit je klinisch redeneren aan. Na verloop van tijd gaat het steeds sneller en natuurlijker.
- Vraag collega's, praktijkbegeleiders of docenten om je PES-formuleringen te beoordelen. Vaak zie je zelf niet waar de zwakke plekken zitten.
Veelgestelde vragen
Wat is de PES-methode?
De PES-methode is een gestructureerde manier om verpleegkundige diagnoses te formuleren. PES staat voor Probleem, Etiologie en Symptomen. Door deze drie onderdelen te combineren krijg je een compleet beeld van de zorgsituatie.
Waar staat PES voor in de zorg?
PES staat voor Probleem, Etiologie en Symptomen of Signalen. Verpleegkundigen gebruiken deze structuur om verpleegproblemen helder te formuleren, zodat de juiste zorg kan worden gekozen.
Wat is het verschil tussen de PES-methode en NANDA?
NANDA-I is een classificatiesysteem met gestandaardiseerde verpleegkundige diagnoses. De PES-structuur is de methode om die diagnose te formuleren. In de praktijk selecteer je vaak een NANDA-diagnose en werk je die uit met de PES-structuur.
Wanneer gebruik je een PE-structuur in plaats van PES?
Bij een risicodiagnose gebruik je alleen PE. Er zijn dan namelijk nog geen symptomen, want het probleem is er nog niet. Een voorbeeld is risico op vallen gerelateerd aan verminderde mobiliteit en medicatiegebruik.
Wie heeft de PES-methode ontwikkeld?
Dr. Marjory Gordon ontwikkelde de PES-structuur. Zij was de eerste voorzitter van NANDA International en ontwikkelde ook de 11 gezondheidspatronen van Gordon.
Hoe formuleer je een goede PES-zin?
Een goede PES-zin verbindt de drie componenten volgens het format: probleem gerelateerd aan etiologie, zoals blijkt uit symptomen. Zorg dat het probleem verpleegkundig is, de oorzaak beïnvloedbaar en de symptomen specifiek en waarneembaar.
Wat zijn veelgemaakte fouten bij de PES-structuur?
Veelgemaakte fouten zijn een medische diagnose als probleem gebruiken, te vage symptomen beschrijven, een oorzaak kiezen waar je niet op kunt interveniëren, symptomen verwisselen met oorzaken en te veel oorzaken noemen.
Bronnen en achtergrond
Dit artikel is geschreven voor informatieve doeleinden en vervangt geen professionele scholing, klinische supervisie of richtlijnen van je zorginstelling. Raadpleeg bij twijfel altijd een ervaren verpleegkundige, docent of de officiële NANDA-I publicaties.
Gebruikte bronnen:
- V&VN – Verpleegkundig proces
- Richtlijnendatabase – Verpleegkundige diagnostiek
- Nursing – Verpleegkundige diagnoses stellen
- Gordon, M. (2014). Manual of Nursing Diagnosis (13th ed.). Jones and Bartlett Learning.
- NANDA International (2024). Verpleegkundige diagnoses en classificaties 2024-2026. Bohn Stafleu van Loghum.
Artikel geschreven op 14 juni 2024. Laatste review op 27 januari 2026, 17:09 door Alex
