Als verpleegkundige doe je niets zomaar. Achter elke handeling zit een plan. Dat plan noemen we het verpleegkundig proces. Het is de ruggengraat van je vak: een cyclus van zes stappen die je keer op keer doorloopt. Van anamnese tot evaluatie, van observatie tot rapportage. In dit artikel nemen we je mee door alle fasen en laten we zien welk model je wanneer inzet per fase.
Wat is het verpleegkundig proces?
Het verpleegkundig proces is een systematische methode om zorg te verlenen. Het zorgt ervoor dat je niet op de automatische piloot werkt, maar doelgericht. Het is een cyclus: als je klaar bent met de laatste stap, begint het vaak weer opnieuw.
Deze manier van werken noemen we ook wel methodisch werken. Het is het fundamentele verschil tussen ‘iemand wassen omdat het ochtend is' en ‘iemand wassen om de huidconditie te observeren en zelfredzaamheid te stimuleren'.
In Nederland hanteren we zes fasen. Of je nu een verpleegplan schrijft voor je stage of een complexe casus uitwerkt in het ziekenhuis: je volgt altijd deze route. Met zoveel verschillende modellen en afkortingen (Gordon, Omaha, PES, SBAR, SOEP) raak je soms het overzicht kwijt. Hoe hangen ze samen? Dat lees je hieronder.
Waarom is methodisch werken verplicht?
Methodisch werken in de zorg is geen vrijblijvende aanbeveling. Het is wettelijk verplicht én het maakt je werk beter. Dit zijn de belangrijkste redenen:
- Kwaliteitsborging: door systematisch te werken voorkom je dat je belangrijke signalen mist
- Continuïteit: collega's kunnen naadloos overnemen omdat het zorgplan helder is
- Juridische bescherming: de Wkkgz vereist dat je kunt aantonen welke zorg je hebt geleverd en waarom
- Professionaliteit: het onderscheidt jou van ongeschoolde helpers
- Evaluatie mogelijk: alleen met duidelijke doelen kun je meten of je zorg werkt
In de zorg geldt: niet geschreven is niet gedaan. Het verpleegkundig proces dwingt je om elke stap bewust te doorlopen én vast te leggen.
De 6 stappen van het verpleegkundig proces
Het verpleegkundig proces bestaat uit zes fasen die samen een cyclus vormen. Na de laatste stap (evaluatie) begint het proces opnieuw, omdat de situatie van je patiënt continu verandert.
Stap 1: Gegevens verzamelen (anamnese)
Alles begint met informatie. Voordat je iets kunt doen, moet je weten wat er aan de hand is. Je verzamelt subjectieve gegevens (wat de patiënt vertelt) en objectieve gegevens (wat je ziet en meet). Dit noemen we de anamnese.
Het doel is niet alleen medische feiten verzamelen, maar een holistisch beeld van de mens krijgen. Je kijkt naar lichamelijke, psychische én sociale aspecten. Als deze basis niet compleet is, klopt je diagnose later ook niet.
Welk model gebruik je?
- In het ziekenhuis en VVT: de 11 patronen van Gordon zijn de gouden standaard. Dit model dwingt je breed te kijken: niet alleen naar de pijn (patroon 6), maar ook naar slaap (patroon 5) en coping (patroon 10).
- In de wijkverpleging: hier werk je vaak met het Omaha-systeem. In de wijk ben je 'te gast' bij de cliënt, dus Omaha focust op omgeving, zelfredzaamheid en sociaal netwerk.
Tip: Gebruik onze vragenlijsten als spiekbriefje zodat je geen patroon vergeet.
Stap 2: Diagnose stellen (analyse)
Je hebt een bak met informatie. Nu ga je puzzelen. Welk verpleegprobleem speelt er écht? Dit denkproces noemen we klinisch redeneren.
Let op: een medische diagnose (“pneumonie”) is iets anders dan een verpleegkundige diagnose (“ineffectieve ademhaling”). Jij focust op wat de ziekte betekent voor het dagelijks functioneren.
Welk model gebruik je?
Om je conclusie eenduidig te formuleren, gebruik je de PES-structuur:
- P (Probleem): de verpleegkundige diagnose, vaak een NANDA-term
- E (Etiologie): de oorzaak waar jij invloed op kunt uitoefenen
- S (Signs & Symptoms): de feiten die bewijzen dat het probleem bestaat
Onderbouw je diagnose met meetinstrumenten
Gebruik meetinstrumenten om je observaties te objectiveren:
- EWS Score voor vitale functies
- Barthel Index voor ADL-zelfstandigheid
- DOS Score bij vermoeden van delier
- EMV/Glasgow Coma Scale voor bewustzijn
Tip: Een meetinstrument maakt van “ik vind dat hij achteruit gaat” een onderbouwd “de EWS is gestegen van 3 naar 7”.
Stap 3: Doelen bepalen (resultaten)
Je weet wat het probleem is. Waar wil je naartoe? In deze fase bepaal je samen met de patiënt het gewenste eindresultaat. Zonder doel is je zorg stuurloos.
Doelen moeten SMART zijn: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden. Vaak wordt hiervoor de NOC (Nursing Outcomes Classification) gebruikt.
Fout: “De patiënt gaat beter drinken.”
Goed: “De patiënt drinkt binnen 24 uur minimaal 1500 ml vocht, blijkend uit de vochtbalans.”
Fout: “De wond moet genezen.”
Goed: “Over 7 dagen is het wondoppervlak met 20% afgenomen en is er geen geel beslag meer zichtbaar.”
Tip: Betrek de patiënt bij het formuleren. Een doel dat niet acceptabel is voor de patiënt, gaat niet lukken.
Stap 4: Interventies plannen
Hoe ga je het doel bereiken? Je kiest verpleegkundige interventies. Dit is je actieplan. De NIC (Nursing Interventions Classification) biedt gestandaardiseerde interventies.
Er zijn verschillende soorten interventies:
- Verpleegtechnisch: wondzorg, katheteriseren, infuus prikken
- Psychosociaal: luisterend oor bieden, angst reduceren, motiveren
- Educatief: voorlichting geven over medicatie of leefstijl
- Coördinerend: fysiotherapeut of diëtist inschakelen
Tip: Kies interventies die passen bij de Etiologie (de E uit je PES). Als de oorzaak “kennistekort” is, helpt voorlichting. Als de oorzaak “pijn” is, helpt pijnmedicatie.
Stap 5: Uitvoering
Nu ga je het plan uitvoeren. Je stapt naar het bed en verleent de zorg. Tijdens de uitvoering blijf je observeren: hoe reageert de patiënt? Lukt de handeling? Treden er complicaties op?
Belangrijke checks tijdens de uitvoering:
- Medicatie geven? Check altijd de 6 juisten: juiste patiënt, medicatie, dosis, tijdstip, toedieningsweg en registratie.
- Acute situatie? Schakel over naar de ABCDE-methodiek en volg de prioriteiten.
- Rapporteer direct: Niet geschreven is niet gedaan. Leg vast wat je doet en observeert.
De observaties die je hier doet, zijn input voor de volgende fase.
Stap 6: Evaluatie en rapportage
Hebben je acties gewerkt? Je kijkt terug naar de doelen uit stap 3 en beoordeelt of ze behaald zijn.
- Doel behaald? Mooi. Je kunt de zorg afsluiten of het plan continueren.
- Doel niet behaald? Analyseer waarom. Was de diagnose correct? Was het doel realistisch? Waren de interventies effectief?
Hoe rapporteer je?
- Dagelijkse voortgang: gebruik de SOEP-methode. Deze dwingt je onderscheid te maken tussen wat je ziet (Objectief) en wat je denkt (Evaluatie).
- Acute overdracht: als de situatie verslechtert, is SOEP te traag. Gebruik dan de SBAR-methode voor snelle, gestructureerde overdracht aan de arts.
En hier is de cirkel rond: op basis van je evaluatie verzamel je nieuwe gegevens en pas je het plan aan. Het verpleegkundig proces begint opnieuw.
Voorbeeld: het verpleegkundig proces in de praktijk
Laten we de zes stappen concreet maken met een casus. Mevrouw Bakker (82 jaar) is opgenomen na een heupoperatie.
Stap 1: Anamnese
Je neemt het opnamegesprek af volgens de patronen van Gordon:
- Patroon 1 (gezondheid): normaal zelfstandig, nu afhankelijk door operatie
- Patroon 2 (voeding): eet en drinkt matig door misselijkheid na narcose
- Patroon 4 (activiteit): bedlegerig, mag nog niet belasten
- Patroon 5 (slaap): slaapt slecht door pijn en onbekende omgeving
- Patroon 6 (cognitie): helder, maar angstig voor complicaties
- Patroon 10 (coping): maakt zich zorgen dat ze niet meer naar huis kan
Stap 2: Diagnose (PES)
Op basis van de anamnese formuleer je:
P: Verstoord slaappatroon
E: gerelateerd aan pijn en angst in onbekende omgeving
S: blijkend uit slapen van slechts 3 uur per nacht, frequente beloproepen en uitspraak “ik durf mijn ogen niet dicht te doen”
Stap 3: Doel (SMART)
Fout: “Mevrouw moet beter slapen.”
Goed: “Mevrouw Bakker slaapt binnen 3 dagen minimaal 6 uur aaneengesloten per nacht, gemeten via slaapregistratie.”
Stap 4: Interventies
- Pijnmedicatie 30 minuten voor het slapen toedienen
- Nachtlampje plaatsen zodat ze zich kan oriënteren
- Belronde voor het slapen: vragen of ze nog iets nodig heeft
- Gesprek over haar angsten, geruststellen over hersteltraject
- Fysiotherapeut inschakelen voor mobilisatie overdag (vermoeidheid bevorderen)
Stap 5: Uitvoering
Je voert de interventies uit en observeert. Na twee nachten meldt mevrouw dat ze “eindelijk een keer heeft doorgeslapen”. Ze is overdag alerter en minder angstig.
Stap 6: Evaluatie (SOEP)
S: “Ik heb vannacht lekker geslapen, voor het eerst sinds de operatie.”
O: Slaapregistratie toont 6,5 uur slaap. Geen beloproepen tussen 23:00 en 06:00.
E: Doel behaald. Combinatie van pijnstilling en geruststelling effectief.
P: Interventies voortzetten. Overdag mobilisatie opbouwen.
Dit voorbeeld laat zien hoe de zes stappen in de praktijk samenhangen. Elk model heeft zijn eigen plek in het proces.
Overzicht: welk model in welke fase?
Hieronder een samenvattende tabel van het verpleegkundig proces met de bijbehorende modellen:
| Fase | Activiteit | Model of tool |
|---|---|---|
| 1. Anamnese | Gegevens verzamelen | Gordon (klinisch) of Omaha (wijk) |
| 2. Diagnose | Probleem definiëren | PES, NANDA, meetinstrumenten |
| 3. Doelen | Resultaten bepalen | SMART-doelen, NOC |
| 4. Planning | Interventies kiezen | NIC |
| 5. Uitvoering | Zorg verlenen | Protocollen, ABCDE (bij acuut) |
| 6. Evaluatie | Rapporteren en bijstellen | SOEP (dagelijks), SBAR (acuut) |
Swipe naar links voor de volledige tabel op mobiel
Door deze structuur consequent toe te passen, verhoog je de kwaliteit van je zorg én maak je je werk toetsbaar. Dat is de kern van professioneel verpleegkundig handelen.
Veelgestelde vragen
Wat is het verpleegkundig proces?
Het verpleegkundig proces is een systematische, cyclische werkwijze in zes stappen: anamnese, diagnose, doelen, planning, uitvoering en evaluatie. Het vormt de basis van professionele zorg en is wettelijk verplicht volgens de Wkkgz.
Wat zijn de 6 stappen van het verpleegkundig proces?
De zes stappen zijn: (1) gegevens verzamelen (anamnese), (2) diagnose stellen, (3) doelen bepalen, (4) interventies plannen, (5) uitvoering, en (6) evaluatie en rapportage. Na stap 6 begint de cyclus opnieuw.
Wat is het verschil tussen het verpleegkundig proces en klinisch redeneren?
Het verpleegkundig proces is de structuur (de zes stappen die je doorloopt). Klinisch redeneren is het denkproces dat je vooral in stap 2 gebruikt om van gegevens naar een diagnose te komen. Je hebt beide nodig: de structuur én het denken.
Waarom is methodisch werken verplicht in de zorg?
Methodisch werken is een juridische vereiste volgens de Wkkgz. Het borgt kwaliteit, veiligheid en continuïteit. Bovendien kun je alleen met systematische verslaglegging aantonen welke zorg je hebt geleverd en waarom.
Wat is het verschil tussen Gordon en Omaha?
Gordon (11 patronen) gebruik je in ziekenhuizen en VVT voor holistische anamnese. Omaha (4 domeinen) is ontwikkeld voor de wijkverpleging met focus op omgeving en zelfredzaamheid. Beide zijn modellen voor stap 1 van het proces.
Wanneer gebruik je SBAR en wanneer SOEP?
SOEP gebruik je voor dagelijkse rapportage in het dossier. SBAR gebruik je voor acute overdracht aan een arts of specialist. SBAR is sneller en gestructureerder voor spoedcommunicatie.
Hoe leer ik het verpleegkundig proces toepassen?
Het verpleegkundig proces wordt onderwezen in MBO-V en HBO-V. Oefen door bij elke patiënt bewust de zes stappen te doorlopen. Gebruik de tabel in dit artikel als geheugensteun om te bepalen welk model je in welke fase gebruikt.
Bronnen en achtergrond
Dit artikel is geschreven voor studenten en zorgprofessionals als aanvulling op je opleiding. Het vervangt geen officiële scholing, klinische supervisie of richtlijnen van jouw zorginstelling. Protocollen kunnen per instelling verschillen.
Gebruikte bronnen:
- V&VN – Het verpleegkundig proces
- IGJ – Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz)
- NANDA International. (2021). Nursing Diagnoses: Definitions & Classification 2021-2023
- Moorhead, S., et al. (2018). Nursing Outcomes Classification (NOC). Elsevier Health Sciences
Artikel geschreven op 7 december 2025. Laatste review op 27 januari 2026, 17:09 door Alex
